تأملی در مقوله قرآن و سینما

احساسات آتشین یک پیغمبر حکیم/ سیدمحمد روحانی

جا دارد این نوشته را با دو اعتراف آغاز کنم. نخست این که، گفتار ما در اطراف داستان حضرت شعیب در قرآن بود. اما موضوع این یادداشت به‎طور ویژه مرتبط است با پرونده این شماره از مجله پنجره، یعنی بحث فیلم و سینما. اعتراف دوم این‎که من فیلم زیاد نگاه می‎کنم و البته از این بابت اصلا خوشحال نیستم! اما نمی‎توانم انکار کنم که همواره یکی از آرزوهایم این بوده که فیلم‎‎هایی در خور قصه‎‎هایی ساخته شود که در قرآن آمده است.

نمی‎دانم این آرزو چقدر خام یا چقدر پخته است. به دلایلی که فعلا در این‎جا مجال مطرح کردن‎شان نیست، حتی مطمئن نیستم که ساختن فیلم قرآنی، اصلا کار درستی باشد. با این وجود، بسیاری از اوقات، وقتی قرآن می‎خوانم، و از آن مهم‎تر، وقتی در تفسیر المیزان غور می‎کنم، احساس می‎کنم جای یک فیلم «عمیق» و «دیدنی» از قصه‎‎های قرآن خالی‎ست.

از شما چه پنهان، بعضی وقت‎‎ها که درباره قرآن حرف می‎زنم، اصطلاحات سینمایی را برای توضیح آیات آن بسیار کارساز می‎بینم. به‎عنوان مثال، همیشه حس می‎کنم تکرار قصه‎‎های قرآن در سوره‎‎های مختلف - مثل قصه موسی و فرعون - درست مانند این است که حادثه‎ای واحد از زاویه نگاه دوربین‎‎های گوناگونی روایت می‎شود. گاهی دوربین روی موسی زوم (Zoom) کرده و گاهی روی فرعون، گاهی نمایی وسیع از کل صحنه را نمایش می‎دهد و گاهی فقط به متن مکالمه موسی و فرعون توجه دارد، گاهی گفت‎وگوی موسی و فرعون را از زاویه تأثیرات «سیاسی» و «روانی» آن بر بینندگان خارجی مورد ملاحظه قرار داده و گاهی به عمق «فلسفی» مجادلات آن دو می‎پردازد و بالأخره، گاهی از اوقات نیز دوربین را در درون دل موسی و فرعون می‎کارد و از عمق باطن آن‎ها گزارش می‎دهد.

به‎عنوان یک نمونه بسیار شفاف دیگر، توصیه می‎کنم قصه مریم و عیسی را در دو سوره از قرآن کریم با هم مقایسه کنید: سوره آل‎عمران و سوره مریم. جالب است که در هر دو سوره، قصه تولد عیسی با شرح احوال زکریا و یحیی آغاز می‎شود. اما هر چقدر که سوره آل‎عمران این قصه را مانند یک حکایت تاریخی بیان می‎کند، سوره مریم نگاهش را به درون دل افراد می‎اندازد و می‎کوشد «احساسات پرشور اولیای خدا» را برای ما شرح دهد. شاید به همین دلیل است که قصه زکریا در سوره مریم با آیاتی آغاز می‎شود که به ما می‎فهماند زکریا هنگام مناجات با خدا چه «حال و هوایی» داشته است: «ذکر رحمت ربک عبده زکریا، اذ نادی ربه نداء خفیا» [سوره مریم آیات 2 و 3]. علامه طباطبایی در تفسیر این آیات برای ما شرح می‎دهند که «نداء» معمولا زمانی به‎کار می‎رود که بخواهیم کسی را با «نوای بلند» صدا بزنیم و متقابلا «خفیا» بودن یک سخن زمانی‎ست که بخواهیم «آرام و آهسته»، بدون این‎که دیگران بفهمند، با کسی حرف بزنیم. اکنون چگونه است که زکریا خداوند را هم «ندا» می‎دهد و هم «خفیا» می‎خواند؟ پاسخ روشن است. زکریا وقتی می‎خواست با خدایش درد دل کند، چنان «حالی» داشت که ناچار بود «فریاد» بزند. در عین‎حال، ناگزیر بود تا به دور از چشم و گوش همگان، مکانی را انتخاب کند و سپس بلند بلند با خدا حرف بزند! آیا از این زیباتر و سینمایی‎تر می‎توان حال و روز و احساسات زکریا را بیان کرد؟

حال و هوای زکریا زمانی برای ما آشکارتر می‎شود که در دنباله همین آیات سوره مریم، مناجات فریادگونه و پنهانی زکریا را با خداوند می‎خوانیم: «قال رب انی وهن العظم منی و اشتعل الرأس شیبا» [سوره مریم آیه 4]. باز چنان‎چه علامه در المیزان برای ما شرح می‎دهند، این کلمات بیان‎گر لحن بسیار پراحساس و شعرگونه زکریا در دعایش به درگاه خداوند است. طوری که زکریا خود را ناچار می‎بیند در مناجاتش با خداوند، از «کنایه‎ها» و «تمثیل‎ها» و «استعاره‎‎های شاعرانه» استفاده کند و به خالقش بگوید:‎ای رب من، استخوان‎هایم از سفتی به سستی گراییده و پیری همچون آتشی که هر جا نشیند می‎سوزد و خاکستری بر جای می‎گذارد، بر سر من نشسته، موهایم را آتش زده، گرد خاکستری رنگ خود را به‎جای گذاشته و چنین است که موهایم نیز از سیاهی به سپیدی گراییده است. از این بیان شعرگونه چه می‎توان فهمید، جز احساسات آتشین یک پیامبر حکیم را؟

با این‎همه باید بگویم که به باور من، زیبایی قصه‎‎های قرآنی تنها در این تصاویر دل‎انگیز سینمایی خلاصه نمی‎شود. قسمت زیباتر و سینمایی‎تر ماجرا، پیام‎‎های بلند و رسایی است که این آیات برای ما دارند.

اجازه دهید باز هم مثال بزنم. آیات نخستین سوره یوسف را حتما به‎خاطر دارید؛ آن‎جا که قرآن شروع می‎کند به وصف برادران یوسف: «اذ قالوا لیوسف و اخوه احب الی ابینا منا و نحن عصبه ان ابانا لفی ضلال مبین» [سوره یوسف آیه 8]. به‎نظر می‎رسد با کمک همین آیات بتوان تحلیل بسیار عمیقی از «طرز فکر» و «روحیات» برادران یوسف به دست آورد. اولا چنان‎چه علامه می‎فرمایند، وقتی برادران یوسف می‎گویند پدر ما در «ضلالت آشکاری» به سر می‎برد، منظورشان این نبوده که یعقوب در سلک مردمان گمراه - یا به اصطلاح - «ضالین» درآمده و از صراط مستقیم بندگی دور شده است. واقعیت این است که آن‎ها حتی منکر نبوت پدر خود نبودند. پس چرا او را در «ضلالت آشکار» می‎دانستند؟ چنان‎چه علامه برای ما توضیح می‎دهند، مراد آن‎ها این بود که پدر ما اگر چه پیغمبر خداست، ولی از نقطه نظر «اداره معیشت» و «تدبیر امور اقتصادی»، سخت در اشتباه است. ما از همین جا می‎توانیم بفهمیم که برادران یوسف، آلوده به اندیشه‎ای بودند که امروزه «سکولاریزم» نامیده می‎شود. یعنی برای پاره‎ای «شئون زندگی دنیایی» خود، «بدون آن‎که کاری به دین و تعالیم پیغمبرشان داشته باشند»، «اصالت» قائل بودند و اصطلاحا «زندگی دنیایی» خود را «فارغ از دین» دنبال می‎کردند. به‎عبارت دیگر، در نگاه آن‎ها «ساحت زندگی دنیا» از «ساحت دین» کاملا جدا بود. به اعتقاد من، رد پای این طرز فکر «سکولاریستی» را می‎توان در اغلب داستان‎‎های بنی‎اسراییل - یعنی فرزندان همین برادران یوسف - مشاهده کرد.

اما نکته مهم‎تر شاید در کلمه «عصبه» نهفته باشد. «عصبه» به‎طور خلاصه عبارت است از «اتحاد» و به‎هم‎پیوستگی شدیدی که به‎خاطر چیزی «به جز خدا و دین»، در میان گروهی از انسان‎‎ها پدید آمده باشد. درد اصلی برادران یوسف همین «احساس عصبه بودن» بود و روزی که اندکی متنبه شدند، روزی بود که این احساس در میان آن‎ها تا حدودی در هم شکسته شد. شاید برای خرد کردن هرچه بیش‎تر همین احساس بود که پدرشان یعقوب در صحنه‎‎های پایانی این قصه از آن‎ها خواست که «همه با هم» و از «یک دروازه واحد» وارد سرزمین مصر «نشوند» و از در‎های گوناگونی به شهر درآیند: «قال یا بنی لاتدخلوا من باب واحد و ادخلوا من ابواب متفرقه» [سوره یوسف آیه 67].

اگر از من بپرسید، به شما خواهم گفت مهم‎ترین مصداق «نحن عصبه» در روزگار ما، «ملی‎گرایی» و «قوم‎گرایی» و در صحنه‎‎های سیاسی، «باندبازی» و «جناح‎بازی» است. من زمانی که فیلم حضرت یوسف را نگاه می‎کردم، دائم از خودم می‎پرسیدم که: آیا این فیلم توانسته پیام بلند قرآن مبنی بر باطل بودن «ملی‎گرایی» و «جناح‎بازی» را برای بینندگانش به تصویر کشد؟

مشابه همین سؤالات همواره در ذهن من جولان می‎کرد وقتی که فیلم اصحاب کهف را تماشا می‎کردم. آیا این فیلم توانسته پیام اصلی قرآن در بیان این قصه را در روح ما طنین‎انداز کند؟ قرآن قصه اصحاب کهف را با این عبارت آغاز می‎کند: «ام حسبت ان اصحاب الکهف و الرقیم کانوا من ایاتنا عجبا» [سوره کهف آیه 9]. علامه در تفسیر این سوره می‎فرمایند که خداوند در این آیات از پیغمبرش می‎پرسد: آیا گمان کرده‎ای داستان اصحاب کهف از آیات تعجب‎برانگیز ماست؟ پس بدان که زندگی انسان‎‎ها در روی زمین، آمدن‎شان به دنیا، رفتن‎شان از جهان و غفلت‎شان از غایت و فلسفه زندگی، اگر عجیب‎تر و حیرت‎انگیزتر از قصه اصحاب کهف نباشد، به هیچ وجه کمتر از این داستان، عجیب و حیرت‎انگیز نیست! این است نکته‎ای که قصه اصحاب کهف را با آیات نخستین این سوره و سپس با آیاتی که در پی این داستان می‎آید، متصل می‎سازد. آیا فیلم اصحاب کهف حاوی این پیام بود؟

سخن را با دو اعتراف آغاز کردم. اجازه دهید با اعتراف سومی به پایان ببرم. سال‎هاست که قصه‎‎های قوم بنی‎اسراییل و شباهت‎‎های حیرت‎انگیز «طرز فکر» آن‎ها با «مسلمانانی» که تحت تأثیر «تمدن فرعونی غرب» هستند، ذهن مرا به خودش مشغول ساخته است. آرزوی من این است که روزی فیلمی را مشاهده کنم که «عمق تفکرات سکولاریستی بنی‎اسراییلیان» را برملا ‎سازد. به باور من، بسیاری از اتفاقات تاریخ اسلام و حتی تاریخ انقلاب اسلامی و از جمله فتنه 88 را نمی‎توان فهمید، مگر آن‎که «زندگی» و «طرز فکر بنی‎اسراییلیان» را، آن‎چنان‎که قرآن برای ما روایت می‎کند، «عمیق» بفهمیم. این سخن بگذار تا وقت دگر!

نگاهي به مناسبات سینما و سیاست

از فرهنگ تحميلي تا ديكتاتوري مدرن/ علی رجبی

شاید بهترین توصیف برای سبک زندگی در دوران جدید این باشد که انسان مدرن، بر‎خلاف اجداد خود، در یک زمان در دو جهان زندگی می‎کند. یکی دنیای طبیعی که آن را با گوشت و پوست خود احساس می‎کند‍؛ در جامعه و مدرسه و دانشگاه آن رشد می‎کند و الگو‎های اجتماعی و سیاسی آن را تجربه می‎کند. دنیای دیگری که اکثر انسان‎‎های امروزی در آن نیز به‎سر می‎برند، ‍‎دنیای رسانه‎‎های گروهی است. رسانه‎‎های گروهی از آن جهت که ناهمسانی‎‎های بین ملت‎‎های مختلف از جمله فرهنگ، زبان، آداب و رسوم و... را پوشش داده‎اند‍‎، دنیای جدیدی را موازی با آن‎چه که در آن زندگی می‎کنیم برای انسان فراهم آورده‎اند؛ تا جایی‎که انسان امروز در سفر‎هایش میان این دو دنیا پیر می‎شود و این یعنی غفلت از تمام شئون انسانی بشر. سینما به‎عنوان یکی از اصلی‎ترین ابزار‎های رسانه‎ای که مولود زیاده‎خواهی سیاست‎مدارن است، می‎تواند مخاطب خود را با هر درجه از سواد و با هر زبانی پیدا کند. سیاست‎مداران دیروز که به‎دنبال فتح و استعمار ملت‎‎های دیگر بودند، امروز دیگر این زحمت را به خود نمی‎دهند که از شهر خود مهاجرت کرده و به آن‎سوی دنیا لشگرکشی کنند، چراکه امروز ابزار جنگی آن‎ها، رسانه‎ای است که ما را احاطه کرده و خواه‎ناخواه، همه شئون و جنبه‎‎های زندگی ما را تحت تأثیر خود قرار داده است. امروز غرب با استفاده از رسانه و در رأس آن سینما به‎دنبال آن است که تا به درون ذهن روستاییان دورافتاده‎ترین مناطق آسیا و آفریقا هم نفوذ کند و مانیفست فکری خود در زندگی را جانشین تفکر و فرهنگ بومی هر فرد کند. این یک جنگ تحمیلی نیست بلکه یک فرهنگ تحمیلی است و معنای دیکتاتوری مدرن را از همین می‎شود انتزاع کرد.

از طرف دیگر؛ سینما و در کل رسانه، ابزاری است که می‎تواند هم در جهت مثبت و هم در جهت منفی به‎کار گرفته شود. مسلم است که سینما به‎عنوان تأثیرگذارترین رسانه دیداری و شنیداری، علاوه‎بر آن‎که می‎تواند برای امنیت روانی هر جامعه‎ای خطرناک باشد، می‎تواند آثار و فواید بسیاری هم به‎همراه داشته باشد، اما این‎که ما چقدر بتوانیم از جنبه‎‎های مثبت آن برای پیشبرد اهداف خود بهره ببریم، نکته مهم و اساسی در برخورد با پدیده سینماست.

بزرگ‎ترین معضل امروز ما در مقابله با پدیده تهاجم فرهنگی، که سینما یکی از اصلی‎ترین ابزار‎های آن است، ‎تدافعی عمل کردن ماست. در تمامی سال‎‎های اخیر، به‎جای آن‎که به‎دنبال گسترش تفکرات خود از طریق رسانه و با استفاده از سینما، تلویزیون، کتاب و... باشیم، بیشتر به‎دنبال دفاع از وضع موجود خود بوده‎ایم. مقابله با تهاجم فرهنگی، از منظر سیاست‎گذاران ما تبدیل شده به دفاع در برابر تهاجم فرهنگی. جز در معدود دفعات و حرکات کاملا مستقل، هیچ‎گاه نتوانسته‎ایم آن‎طور که باید و شاید برای مخاطبان فارسی زبان خود، سینمایی سیاسی بر اساس آموزه‎‎های ملی و مذهبی خود فراهم کنیم؛ چه برسد به آن‎که بخواهیم در بازار جهانی وارد شویم و مخاطبانی از فرهنگ‎‎های دیگر را به‎سوی خود جذب کنیم