نشست بررسی رابطه سینما و سیاست در ایران با حضور سعید ابوطالب، اکبر نبوی و ابوالحسن داوودی

ظرفیت‎‎های مغفول/ محمد صابری - علی رجبی

سعيد ابوطالب

در عنفوان جواني ورود به عرصه سياست را در مجلس هفتم تجربه كرد، آن هم چندماه پس از آزادي از اسارت. متولد 1348 است و پيش از سياست در مقام يك مستندساز فعاليت مي‌كرد. همين فعاليت هم سبب شد زماني‎كه براي ساخت مستند از حمله آمريكا به عراق راهي اين كشور شد، همراه با سهيل كرمي به اسارت آمريكايي‌ها در آید که پس از 126 روز اسارت آزاد شدند. او هم‎اينك مشغول برنامه‌سازي براي تلويزيون است



اكبر نبوي

از معدود منتقدان سينمايي است كه راهي هم به دنياي سياست‌گذاري سينما پيدا كرده و در مقاطع مختلف در مقام مشاور برخي مديران سينمايي حضور داشته است. جدي‌ترين حضور او در ميدان اجرايي سينما هم، قبول تجربه قائم‌مقامي بنياد سينمايي فارابي و دبيري جشنواره فيلم كودك در سال 87 بوده است كه البته به «دلايلي» با استعفا نيمه‎تمام ماند. مستندسازي از ديگر دغدغه‌هاي اين منتقد سينمايي است. او در حال حاضر از اعضا اتاق فكر سينما در سيما است.



ابوالحسن داوودي

كارگرداني، نويسندگي و تهيه‌كنندگي را در سينما تجربه كرده و به مدت چهار سال هم بر كرسي مديرعاملي خانه سينما تكيه داشته است. «سفر جادویی»، «جیب‌برها به بهشت نمی‌روند» و «من زمین را دوست دارم» از مهم‎ترين آثار او در دهه 70 هستند، اما در دهه 80 با كارگرداني «نان، عشق و موتور 1000» خود را علاقه‎مند به دنياي سياست نشان داد. آخرين تجربه كارگرداني او فيلم «زادبوم» به‎دليل برخي سوءتفاهمات سياسي همچنان در توقيف است.



میزانسن تبادل نظرات میان سه چهره حاضر در نشست، متفاوت از آن‎چه بود که می‎پنداشتیم، به حدی که در مواردی فراموش کردیم یکی را به‎واسطه فلان دیدگاه دعوت کرده‎ایم و دیگری را به‎دلیل بهمان نگاه! رفاقت و لطافت مواجهه رودررو و به تعبیری «معجزه مکالمه» برخی اظهارات را که بی‎تردید صورت مکتوب‎شان، نه فقط برای مخاطب کلام که برای مایی که احتمالا اگر آن را در جایی می‎خواندیم واکنش‎برانگیز می‎نمود، چنان تلطیف می‎کرد که تبادل همان کلمات در فضای سه بعدی این نشست صمیمانه، معنایی دیگر می‎گرفت و چه بسیار دفعات که اخم و دلخوری ناشی از سوءتفاهم، به لبخند‎های گرم و گاه قهقهه‎‎های جمعی منجر شد. بپذیرید که تنظیم مکتوب چنین مکالمه‎ای چندان راحت نبود؛ برخی کلمات و مکالمات می‎توانست شبهه‎برانگیز باشد و صورت نوشتاری برخی دیگر شاید هم برای خود گوینده و هم برای مخاطب ناخوشایند می‎شد، اما تلاش خود را کردیم که با کمترین ویرایش حرف‎‎ها و دیدگاه‎‎های هر سه میهمان را منعکس کنیم؛ دیدگاه‎‎هایی که بیشتر لطف‎شان برای بازتاب، در شناسنامه‎دار بودن گویندگان و ایزوله بودن از دیدگاه مطلوب ما به‎عنوان میزبان بود. ای‎کاش توانسته‎ باشیم مخاطبی را که حوصله کرده و صورت مکتوب این نشست تقریبا سه ساعته را مطالعه می‎کند، اندکی فارغ از فضای دو بعدی این صفحات و پیش‎فرض‎‎های احتمالی درباره گویندگان، میهمان حال و هوای همان فضای گرم و سه‎بعدی کنیم؛ فضایی که میزانسن تبادل کلمات در آن از آن‎چه ما می‎پنداشتیم هم صمیمانه‎تر بود.



برگزاری این نشست برای بحث و نظر پیرامون رابطه سینما و سیاست است. اتفاقی که در سطح جهان نمونه‎‎های موفق بسیاری می‎توان برای آن برشمرد اما مابه‎ازاری آن در سینمای ایران چندان قابل توجه نیست. از همین معبر از جناب ابوطالب به‎عنوان سیاسی‎ترین چهره این جمع سؤال می‎کنم که چرا سینما و سیاست در ایران چندان رابطه پویایی با هم نداشته‎ و ندارند؟

ابوطالب: سینمای سیاسی به این معناست که یا حاکمیت از سینما برای بیان دیدگاه‎‎ها و برنامه‎هایش استفاده کند و یا مخالفان برای نقد قدرت رسمی این ابزار را مورد بهره‎برداری قرار دهند. سینمای سیاسی از این دو حالت خارج نیست. اگر منظور شما از این سؤال این است که در ایران قدرت رسمی و حاکمیت تاکنون از این ابزار بهره نگرفته است، من می‎گویم اتفاقا تا توانسته از آن استفاده کرده است. همه جشنواره‎‎های سینمایی ما به تعبیری سیاسی هستند و تمام جوایزی هم که اهدا می‎کنند سیاسی است. منتهی بسته به ضریب هوشی مدیران در هر مقطع و مقدار قدرت نفوذشان در میان هنرمندان و افکار عمومی، میزان این سیاسی بودن کم و زیاد می‎شود. حداقل این‎که سیاستمدار ما در مقاطع مختلف سعی در استفاده از این ابزار داشته است.

صرفا سعی کرده یا موفق هم بوده است؟

ابوطالب: خیر. قدرت در ایران هیچ‎گاه نتوانسته است از سینما به‎عنوان یک ابزار سیاسی به‎درستی استفاده کند، مگر در معدود موارد استثنایی که آن‎‎ها هم تأثیرگذار نبوده‎ و هیچ‎گاه تبدیل به یک جریان نشده است. در مجموع باید گفت قدرت رسمی در ایران سعی در استفاده از ابزار سینما را داشته‎، اما ناکام بوده است؛ در این میدان هزینه کرده‎ اما کمترین نتیجه را به‎دست آورده است. از سمت دیگر اگر بپرسید آیا منتقدان حاکمیت توانسته‎اند از این ابزار استفاده کنند یا خیر؟ باید گفت بله! صرف نظر از دولت‎‎های مختلف منتقدان همواره توانسته‎اند از ابزار سینما بیشترین استفاده را ببرند. در این زمینه مشخصا تولیدات سیاسی‎ای داریم که نقد، نق زدن و تهمت‎زدن به حکومت اسلامی محور آن‎هاست. اصولا معدود هنرمندی را می‎توانید بیابید که کتاب، شعر و یا فیلم سینمایی غیرسیاسی خلق کند، چراکه این هنرمندان هم محصول این دوره‎ و کشورند.

آقای ابوطالب دو گزاره را مطرح کردند؛ یکی این‎که سینما به‎عنوان یک ابزار می‎تواند در عرصه سیاست کارکرد داشته باشد و دیگر این‎که ارتباط حاکمیت و منتقدان حاکمیت در ایران با سینما بود که هر دو را متمایل به بهره‎برداری دانسته‎اند، اما در اين زمينه حکومت را ناموفق و منتقدان را موفق تحلیل کردند. جناب داوودی تا چه حد با این پیش‎فرض‎ و تحلیل موافق هستید؟

داوودی: برای ورود به این بحث ابتدا باید نکاتی را درباره تعریف موجود درباره سینمای سیاسی مطرح کنم و آن این‎که ما هیچ‎گاه تعریفی مدون و مشخص از سینمای سیاسی نداشته‎ایم. سینمای سیاسی برای هر کس معنایی خاص دارد. این‎گونه سینمایی برای هر حاکمیتی همواره معنای سینمای تبلیغاتی دارد که این با ذات «نقاد» سینما در تضاد است. سیاست‎گذار ما هیچ‎گاه به یک درک و ارتباط پویا با سینماگران نرسیده است. چراکه تلقی‎شان از سینمای سیاسی یا یک سینمای کاملا ایدئولوژیک بوده و یا یک سینمای تبلیغاتی. در حالی‎که سینمای سیاسی بخشی از سینمای اجتماعی است که در دوره‎‎های مختلف موفقیت را در بازکردن زخم‎‎ها و آشکار کردن پشت‎پرده‎‎ها به‎دست آورده است. بر همین مبنا می‎بینیم در سینمای هالیوود که مجموع فعالیت‎‎ها حول محور اقتصاد صورت می‎گیرد، مبنای فیلم‎‎های سیاسی پرده‎دری از عالم سیاست است. به‎خصوص هم، زمانی سراغ این کار می‎روند که بتوانند داستان خود را با چاشنی‎‎هایی مانند اکشن و فانتزی آن‎قدر جذاب کنند که مخاطب هنگام تماشا اصلا متوجه نشود که در حال تماشای یک فیلم سیاسی است، اما در ناخودگاهش از فیلم تأثیر بگیرد.

این قبیل فیلم‎‎های سیاسی صرفا بر محور دغدغه‎‎های سینمایی تولید و اکران می‎شوند یا خواست و به تعبیری سفارش سیاسیون هم در آن مؤثر است؟

داوودی: ببینید سینما هنری است که خیلی سریع مصنوعی بودنش را نشان می‎دهد و بر همین اساس برای از کار درآمدن یک اثر سفارشی، یک فیلم‎ساز باید چند برابر بیشتر هنرمند باشد تا بتواند سفارشی بودن اثر را پنهان کند. در ایران هم در طول این سال‎‎ها فیلم سفارشی کم نبوده، اما شاید به اندازه انگشتان یک دست هم نباشند آثاری که به اندازه وقت، انرژی و هزینه‎ای که صرف‎شان شده مقصود اولیه سفارش‎دهنده را تأمین کرده باشد. نمونه اخیر آن هم همین فیلمی است که سال گذشته با جنجال بسیار ساخته شد و به‎گونه‎ای از آن به‎عنوان اولین فیلم سیاسی نام بردند که انگار گونه‎ای جدید را اختراع کرده‎اند، اما سرانجام در گیشه توفیق نداشت.

پس شما هم با ادبیاتی دیگر بر کارکرد ابزاری سینما در عالم سیاست صحه می‎گذارید؟

داوودی: دقیقا، حتی یکی از مهم‎ترین ابزار‎ها هم می‎تواند باشد، اما اتفاقی که در سینمای ایران رخ داده‎ این است که هیچ‎کدام از جریان‎‎های حاکمیت در بهره‎گیری از این ابزار موفق نبوده‎اند و از این منظر کاملا با آقای ابوطالب هم نظرم.

آقای نبوی دیدگاه شما در این زمینه چیست؟

نبوی: بد نبود بحث را از تعاریف شروع می‎کردیم، چراکه احساس می‎کنم هنوز تعاریف ما در این زمینه مشترک نیست. ببینید ما در هر جامعه‎ای یک علم سیاسی داریم یک عمل سیاسی. سینما توأمان در دو حوزه دانش سیاسی و عمل سیاسی حرکت می‎کند در حالی‎که در خیلی از حوزه‎‎های دیگر هنر، این زمینه و ظرفیت موجود نیست. سینما به‎معنای درست کلمه حائز این ویژگی مشخص است که باید به اندازه عمل سیاسی از علم سیاسی و تحلیل هم بهره‎مند باشد. با توجه به این مقدمه اگر فیلم سیاسی واجد هر دو عنصر نباشد و صرفا بخواهد یک کنش و مجموعه‎ای از رفتار‎های مدیریتی برخاسته از نهاد‎های قدرت را مورد نقد قرار بدهد حتما راه به بیراهه خواهد برد. شاید گرفتار مجموعه‎ای از رفتار‎ها و عواطف سیاسی شود؛ عاطفه سیاسی و هیجان سیاسی دانش سیاسی نیست و هیچ ارتباطی به رفتار خردمندانه سیاسی ندارد.