تأملاتی بر بنیان‎های یک ابزار

دو نما از سینما/ سیدمرتضی فاطمی

نمای نزدیک: لحظه انتخاب

اگر به اهتزاز درآوردن اندیشه، محسوس کردن معقولات، شکستن عادت‎ها، ویرانی بنیان‎ها و بازآفرینی دوباره‎شان را تعریفی از هنر بدانیم و اگر بپذیریم زندگی پر است از عادات، تکرار و ایستایی بر روزمرگی‎ها، پس بخش عمده‎ای از زندگی بی‎هنری است و برای این لحظات بی‎هنر تمهیدی باید اندیشید.

اگر هشتاد و اندی صفحه پنجره را ورق زدید و جز حروفی نامفهوم و بی‎نظم چیزی ندیدید، اگر صفحاتی خالی از آرایه‎های بصری، هنری و تهی از محتوا را مشاهده کردید، احتمالا مؤدبانه آن را به دیواری می‎کوبید. در آن زمان نه اینکه تقصیری متوجه شما باشد بلکه ما بی‎‎هنر بوده‎ایم و نتوانسته‎ایم فراتر از روزمرگی‎ و عادات شما بنایی برای‎تان بنیان کنیم.

مثال بالا را این‎طورتعمیم می‎دهم؛ تصور کنيد مثلا روزی دوربینی را به دستان شما بسپارند و از شما بخواهند مسیر دفتر پنجره از یوسف‎آباد تا نازی‎آباد را با آن طی کنید. شما می‎توانید در مقام پایه دوربین تنها حامل این ابزار باشید و تنها تصاویر شلخته‎ای از درختان، ماشین‎ها و روزمرگی‎ها را بی‎هدف شکار کنید و یا می‎توانید با کمترین سواد آکادمیک مرتبط به سینما و از روی قریحه و شکستن عادت‎ها همچنین انتخاب زمان و سوژه مناسب با کولاژی ساده، از یوسف‎آباد تا نازی‎آباد را به یکی از فیلم‎های زیر تبدیل کنید:

فیلم کمدی، انقلابی، دینی، پلیسی، ترسناک، مستند (حتی راز بقا)، عدالت‎طلبانه، گیشه‎پسند، اجتماعی، خانوادگی، جشنواره‎پسند، غیراخلاقی و...

آفرینش و پرورش هر ایده، متأثر از لحظه انتخاب است . در لحظه می‎توان انتخاب کرد که چه چیزی ساخته شود لیکن در پس این لحظه، ساعت‎ها، روزها و سال‎ها اندیشه و جهان‎بینی مستور است. و خالق یا به تعبیری هنرمند آن‎چه را می‎سازد که هست.

به تعبیر عین‎القضات همدانی: «هنر مانند گوی صیقلی است که هر کس خودش را در آن می‎بیند» مؤلف هر اثر مؤید آن است، مثلا شما از مجید مجیدی نمی‎توانید جز پدر، رنگ خدا، بید مجنون، آواز گنجشک‎ها را انتظار داشته باشید؛ که این جهان‎بینی حاصل سال‎ها جغرافیای مجیدی است.

از حاتمی‎کیا، میلانی، کیمیایی، میرباقری، ده‎نمکی نیز جز تصویر‎ گوی صیقلی‎شان را نخواهید دید.

نتیجه این‎که اگر به‎دنبال اثر دینی و محصول دینی در سینمای‎مان هستیم؛ لازمه آن، تربیت هنرمند متدین است.

اگر در جست‎و‎جوی محصول انقلابی در سینمای‎مان هستیم؛ لازمه آن، تربیت هنرمند انقلابی است.

اگر در جست‎وجوی سینمای حقیقت‎گرا هستیم، دوربین را باید در دستان هنرمند به‎مثابه وجدان بیدار جامعه قرار دهیم و قس علی هذا... که از کوزه همان برون تراود که در اوست. پس آن‎چه بر خروجی آثار هنری به‎خصوص در سینما تأثیر مستقیم می‎گذارد، نحوه تربیت اجتماعی و شاکله‎های عقیدتی در تربیت هنرمندان است.

باری تعالی در خلقت نخستین بنده‎اش فرمود: «فتبارک‎الله احسن الخالقین»

نمی‎گوید فتبارک‎الله احسن الخالق؛ هنرمند اگر به فحوای نقش خود پی ببرد و حقایق حیات معاش و حقیقت ناپیدای حیات معاد را در آثار خود وارد کند به خلیفه‎اللهی رسیده است و زمانی که انسان به مقام آفرینش و خلیفه‎اللهی برسد؛ حضرت حق، خلقت را همچون روح خود به بنده‎اش هبه می‎کند.

ما بازیگران صحنه‎ای هستيم که بازی‎گردان آن، رحمان رحیم است. عالم، محضر اوست، هرگاه به این یقین نایل شدیم بی‎شک بهترین نقش‎های‎مان را ایفا خواهیم کرد.



نمای دور: امتزاج، افتراق یا مواجهه مطلوب

فهم هوشمندانه از شالوده مدرنیته، جز تولی و تبری نیست. تولای خودبنیادانه و انسان‎محور و تبرای خداگریزانه ضدوحی و ضدربوبیت.

نفوذ مدرنیته به عمق ساحت زندگی بشر را می‎توان آغازی بر تنازع امتزاج یا افتراق با عصر مدرن دانست و انسان معاصر فی‎نفسه، در کشاکش تشتت آرا در مواجهه با پذیرش شئون زندگی در عصر جدید است. با ورود محصولات نوین عصر تکنولوژی همچون سینما به ایران، سه رویکرد در برابرمان صف‎آرایی کرد. دسته اول؛ معتقدان به تخاصم و ناسازگاری مطلق با پدیده مدرنیته. دسته دوم؛ معتقدان به سازش و انفعال و حتی تسلیم در برابر مدرنیته و دسته سوم؛ معتقدان به تعامل و رویارویی هوشمندانه با پدیده‎های عصر مدرن. هر سه رویکرد نیز با ارایه براهین و ادله‎ بر مواضع‎شان پافشاری و ابرام ورزیدند. مصداق هریک از قائلین به سه رویکرد فوق را در یادداشت‎ها و گفت‎وگوهای همین شماره پنجره می‎توانید ملاحظه کنید.

اما آن‎چه می‎تواند شاخص و چراغ راه ما قرار گیرد، مشی معمار انقلاب است، همان‎که با سینما مخالف نبود، با جمهوري و امثالهم نیز مخالف نبود؛ تنها این‎ها را بومی می‎کرد و پارادایم‎های نوینی همچون مردم‎سالاری دینی، سینمای دینی و زندگی انقلابی ارائه داد.

حضرت امام می‎فرمودند: «ما با سینما مخالف نیستیم، با مرکز فحشا مخالفیم» و یا در جای دیگر از پخش فیلم گودنشین‎های جنوب تهران استقبال کردند و بر پخش فیلم گاو تأکید ورزیدند، این به‎معنای مواجهه هوشمندانه با مظاهر مدرنیته است. تبدیل تهدید به فرصت، هنر امام بود که از نگاه بسیاری هم‎عصرهای ایشان مغفول مانده بود. متأسفانه امروزه شاهد کم‎کاری حوزه‎های علمیه و در مراکز فقهی و دینی جهت نیل به اهداف کلان‎تر در استفاده از ابزار سینما هستیم و به‎جز دو سه مرجع بزرگوار، ابزار هنر و رسانه در نگاه عزیزان حوزوی محلی از مداقه نداشته و گاهی دروس خارج فقه بزرگان دینی ما از مباحث روز فاصله دارد، گرچه حرکت سینماگران به‎سمت اندیشمندان و اساتید حوزه و تلمذ از ساحت علمی ایشان راه را در پیمودن مسیر سینمای دینی و انقلابیمان هموارتر می‎کند.

سینما ابزار است، اره است؛ می‎توانیم با بی‎توجهی به آن، ابزار را به‎دست کسانی دهیم که بر سر شاخه بن می‎برند و نیز می‎توانیم ابزار را در دستانی نهیم که به عمران و آبادی می‎اندیشند. در پايان، گفتني است بهانه پنجره براي پرداختن ويژه به موضوع سينما در اين شماره، روز ملي سينما بوده‌است

غلبه همه‎جانبه شبه روشنفکری بر سینمای ایرانی

سینمای ایران و غفلت انقلابی!

با شکل‎گیری طبقه شبه‎روشنفکری در جامعه ایرانی، شبه‎روشنفکران با تأسیس و نشستن بر مسند سه عرصه مهم هویت ساز، تأثیر قابل‎توجهی بر هویت معاصر جامعه ایرانی گذاشتند: 1. نظام آموزش دانشگاهی 2. مطبوعات 3. سینما. به‎سبب غلبه شبه‎روشنفکران بر این سه عرصه بوده است که دانش آموختگان نظام آموزش عالی ایران، خوانندگان مطبوعات و مخاطبان سینمای ایرانی عموما تحت‎تأثیر آموزه‎ها و مفاهیم مدرن بوده‎اند.

انقلاب اسلامی هرچند توانست طبقه سلطنت طلبان و دین‎ستیزان را از مسند‎های گوناگون اجتماعی به زیر بکشد اما نه‎تنها از شبه‎روشنفکران، به‎دلیل وجود رگه‎ها و ظواهر مذهبی، غفلت کرد که دو رقیب قبل را از صحنه خارج کرد تا آن‎ها صحنه را برای خود خالی ببینند. درست به همین دلیل بود که جریان این سه گروه با تغییراتی اندک بر مسیر گذشته تداوم یافت و به‎تدریج برای اندیشه و تفکر دینی شاخ و شانه کشید. با این‎همه، ورود گسترده طبقات انقلابی به عرصه دانشگاه، نقش مسلط شبه‎روشنفکران را بر نظام آموزش عالی تعدیل کرد؛ اتفاقی که با فاصله یک دهه و در حد کمتری برای مطبوعات رخ داد اما به عرصه سینمای ایرانی کشیده نشد!

سینمای ایرانی، از همان آغاز بر پایه‎‎هایی بنا شد که نسبتی با فرهنگ و هویت ایرانی نداشت. این اتفاق، با پیوند خوردن سینمای ایرانی با جامعه شبه‎روشنفکری دانشگاهی و مطبوعاتی از مسیر آموزش و تبلیغ سینمای غیربومی شدت گرفت. از پی این اتفاق بود که فضای سینمای ایرانی، به فضایی دشوار و سخت برای حضور طبقه دینی و انقلابی ایران بدل شد تا این طبقه کمتر جرأت و جسارت حضور در فضای سینمای ایرانی را به خود بدهد و آن را به بانیان اولیه خویش واگذارد. حضور افراد معدود در این عرصه هرچند توانست منشأ تولید فیلم‎‎هایی با محتوای مطلوب جریان انقلاب اسلامی شود اما به‎علت غلبه همه‎جانبه شبه‎روشنفکری بر فضای سینمای ایرانی، غالب همین افراد معدود نیز به‎تدریج تحت‎تأثیر فضای مسلط قرار گرفتند و به مسیری چون دیگران کشیده شدند. این‎چنین شد تا هر یک از این دست فیلم‎سازان انقلابی، چون ستاره‎ای در میان علاقه‎مندان به انقلاب اسلامی بدرخشد و پس از تغییر مسیر، به عاملی برای سرخوردگی و یأس بدل شود.

سینمای ایرانی در این سال‎ها و از پی رادیکالیزه شدن فضای درگیری میان شبه‎روشنفکران و طبقه انقلابی، فضایی مبهم را تجربه می‎کند:

1. شبه‎روشنفکران به علت از دست دادن بسیاری از عرصه‎‎های ظهور و بروز اجتماعی و تنگ شدن فضای فعالیت، عرصه سینما را به محلی برای بیان اعتراضات خود بدل کرده‎اند. در این میان تجمع طیف رادیکال آن‎ها در خارج از کشور و تلاش برای ساخت آثار مخالف قابل توجه است. این اتفاق عرصه سینما را به‎سمت جدال‎ها و درگیری‎‎های بیش‎تر سوق خواهد داد.

2. طبقه انقلابی به‎علت عدم توفیق در حضور پررنگ و شایسته در عرصه سینمای ایرانی، اکنون در حال حرکت در مسیری نادرست در این عرصه است. اتکای بی‎اندازه بر افرادی که تکیه گاه محکمی برای سینمای پرقوت دینی و انقلابی نخواهند بود یکی از این اشتباهات است. عدم توجه به غفلت‎ها و کم‎کاری‎های گذشته و شکستن کاسه کوزه‎‎های آن بر سر دیگران نیز اشتباهی دیگر است.

به‎نظر می‎رسد مسیر درست شکستن فضای فعلی در سینمای ایرانی، به‎وجود آوردن درکی درست از اهمیت و جایگاه سینما در فرهنگ جامعه و به‎دنبال آن، تربیت جمع کثیری از فیلم سازان انقلابی جوان برای شکل‎دهی به فضایی تازه در سینمای ایرانی باشد؛ مسیری که نیاز به شکستن برخی تابو‎ها و به خرج دادن بعضی جسارت‎ها دارد تا سینمای ایران شاهد تولید فراوان آثاری باشد که در سه دهه گذشته به‎صورت تک‎ستاره‎ها در سینمای ایرانی مشاهده شده‎اند