نگاهی به فیلم‎‎های ورزشی و ورزشکاران بازیگر

شکست‎خورده‎ها/ مهدی محمدی

چه پیش از انقلاب و چه پس از آن، هرگاه اهالی سینما به‎سمت ساخت فیلم‎‎هایی با مضمون ورزشی رفتند و یا به فکر استفاده از ستاره‎‎های ورزشی در آثار خود افتادند، بی‎شک هدف اکثر آن‎ها بهره‎برداری از شهرت این ورزشکاران در راستای موفقیت در گیشه بوده، اما به گواه کارشناسان به ندرت موفقیتی در این زمینه حاصل شده و تقریبا اکثر تجربه‎‎های ورزشی در سینما با شکست مواجه شده است.

منتقدان بر این باورند که اهالی سینما به گمان این‎که می‎توانند با حضور ستاره‎‎های ورزش، هواداران آن‎ها را به‎سمت سالن‎‎های سینما بکشانند، پای آن‎ها را به فیلم‎‎های خود باز می‎کنند؛ اما تجربه ثابت کرده است که نه تنها اهالی سینما استقبال خوبی از این اتفاق نکرده‎اند، بلکه طرفداران ورزش نیز ترجیح می‎دهند ورزشکاران مورد‎علاقه خود را در ورزشگاه‎ها و در حال انجام ورزش تماشا کنند، نه روی پرده نقره‎ای.

شهرام خرازی‎ها، عضو انجمن منتقدان و نویسندگان سینمای ایران، در این رابطه می‎گوید: «هر ظرفی یک مظروفی دارد و با توجه به این مسأله می‎توان گفت ورزش در ظرف سینما نمی‎گنجد. تجربه نشان داده است چه در سینمای ایران و چه سینمای جهان، اصولا فیلم‎‎هایی که بر مبنای یک ورزش خاص شکل گرفت، زیاد با اقبال مواجه نبوده است. چنین تجربه‎‎هایی البته در جهان موفق‎تر از ایران بوده و این تعداد در کل سینمای تاریخ ایران حتی به تعداد انگشتان یک دست هم نمی‎رسد. در سینمای خارجی هم موارد خیلی موفق کمتر به چشم می‎خورد، ولی بوده‎اند فیلم‎‎های موفق تجاری مثل سری فیلم‎‎های راکی که بر اساس بوکس ساخته شد.»

در سینمای جهان می‎توان به فیلم‎‎های نسبتا موفق در این زمینه اشاره کرد. فیلم‎‎هایی مثل «راکی» به کارگردانی جان جی اویلدسن (بوکس)، «پرنده اسکاتلندی» به کارگردانی داگلاس مکینون (دوچرخه سواری)، «تنهایی یک دونده ماراتن» به کارگردانی تونی ریچاردسن (دوی ماراتن)، «عزیز میلیون دلاری» به کارگردانی کلینت ایستوود (بوکس)، «گاو خشمگین» به کارگردانی مارتین اسکورسیزی (بوکس)، «رقابت سرد» به کارگردانی جان ترتلتاب (لوژسواری)، «جری مگوایر» به کارگردانی کامرون کرو (بوکس)، «هوسیرز» به کارگردانی دیوید انسپو (بسکتبال)، «کدی‎شک» به کارگردانی هارولد رمیس (گلف)، «مالیات زمین» به کارگردانی آشوتونش گوواریکار (کریکت)، «میدان رویاها» به کارگردانی فیل آلدن رابینسن (بسکتبال)، «مشت زن» به کارگردانی دیوید او. راسل (بوکس)، «ارابه‎‎های آتش» به کارگردانی هیو هادسن (دوومیدانی)، «بیلیاردباز» به کارگردانی رابرت راسن (بیلیارد)، «مارادونا» ساخته مارکو ریسی (فوتبال)، «سفیدپوستان نمی‎توانند بپرند» به کارگردانی ران شلتن (بسکتبال) و البته فیلم به یاد ماندنی «فرار به‎سوی پیروزی» ساخته جان هستون با حضور ستارگان تاریخ فوتبال چون پله، بابی مور، آردیلس در کنار هنرپیشه‎‎های سرشناسی مانند سیلوستر استالونه، مایکل کین و...

علاوه‎بر ستارگانی چون پله، بابی مور و آردیلس، ورزشکاران سرشناس دیگری نیز همچون مارادونا، اریک کانتونا، پیر لیت بارسکی، فرانتس بکن بائر، پل برایتنر، آلفردو دی استفانو، سپ مایر، جورج بست، رائول گونزالس، دیوید بکهام، ماریا شاراپووا، ایکر کاسیاس، تدی شرینگهام، سول کمپل و... حضور در فیلم‎‎های سینمایی را تجربه کرده‎اند.

پرداختن به ورزش در سینمای ایران را نیز می‎توان در دو مقطع زمانی قبل و بعد از انقلاب اسلامی بررسی کرد. در دوره پیش از انقلاب محمدعلی فردین، کشتی‎گیر مطرحی که عنوان نایب قهرمانی کشتی آزاد جهان را نیز کسب کرده بود، به پیشنهاد ناصر ملک مطیعی و با بازی در فیلم «چشمه آب حیات» وارد سینما شد و سپس به یکی از محبوب‎ترین بازیگران تاریخ سینمای ایران تبدیل شد و به نوعی تنها ورزشکاری است که در عرصه سینما توانست جایگاه خوبی پیدا کند. رضا بیک ایمانوردی نیز نمونه‎ای موفق در سینما به‎شمار می‎رود. وی که به ورزش کشتی کج می‎پرداخت، بعد‎ها به سینما روی آورد و در حدود 150 فیلم به بازی پرداخت. حبیب‎الله بلور رییس فدراسیون و سرمربی تیم ملی کشتی آزاد، ایلوش خوشابه قهرمان پرورش اندام ایران (با نقش ماندگار امیرارسلان نامدار)، عزیز اصلی دروازه‎بان تیم ملی، امامعلی حبیبی قهرمان کشتی در المپیک، محراب شاهرخی بازیکن تیم ملی فوتبال، حسین ملاقاسمی ملی‎پوش کشتی و... دیگر نمونه‎‎های ورزشی هستند که پیش از انقلاب بازی در فیلم‎‎های سینمایی را تجربه کردند.

در این سال‎ها فیلم‎‎هایی از قبیل «الکلی» ساخته محمد‎علی جعفری، «ببر مازندران» ساخته ساموئل خاکچیان، «عمو فوتبالی» ساخته سعید مطلبی، «سرطلایی» ساخته شعاع الدین مصطفی‎زاده و... در ارتباط با ورزش ساخته شد. خرازی‎ها در این زمینه می‎گوید: «قبل از انقلاب فیلم‎‎های ورزشی تا حدی موفق‎تر بودند. عمده تأکید آن‎ها بر ورزش‎‎هایی مثل کشتی کج بود. تجربه‎‎هایی مثل فردین داشتیم که از کشتی به سینما رفت. چند چهره دیگر نیز وجود داشتند که حضور نسبتا خوبی را تجربه کردند، اما باید پذیرفت که فردین استثنا بود و اکثر تجربه‎ها در این زمینه ناموفق بوده و بازی‎‎های بسیار سطحی و کنترل نشده از آن‎ها در فیلم‎ها دیده می‎شد.»

پس از انقلاب نیز ساخت فیلم‎‎های ورزشی و حضور ستاره‎‎های ورزش در سینما تداوم یافت و از نظر کمی با سیر صعودی مواجه شد، اما منتقدین متفق‎القول بر این باورند که از نظر کیفی هیچ موفقیتی حاصل نشده است. در این دوره می‎توان به فیلم‎‎هایی همچون «صعود» به کارگردانی فریدون جیرانی، «آخرین تلاش» ساخته سیامک اعتمادی، «تعقیب» ساخته علی عبدالعلی‎زاده، «گالان» ساخته امیر قویدل، «جوانمرد» ساخته جمشید آهنگرانی، «حریف دل» عبدالرضا گنجی، «یاس‎‎های وحشی» و «شیر‎های جوان» ساخته محسن محسنی‎نسب، «فوتبالی‎ها» ساخته سیامک خواجه‎وند، «هدف اصلی» ساخته قدرت‎الله صلح میرزایی، «آفساید» ساخته جعفر پناهی، «فوتبالیست‎ها» ساخته علی‎‎اکبر ثقفی، «مثلث آبی» ساخته هادی صابر، «خط پایان» ساخته محمدعلی طالبی، «سرعت» ساخته محمد‎حسین لطیفی، «کتونی سفید» ساخته محمد‎ابراهیم معیری، «پنالتی» ساخته انسیه شاه‎حسینی، «جهان پهلوان تختی» ساخته بهروز افخمی، و... اشاره کرد.

سرشناس‎ترین ستاره فوتبال که پایش به سینما باز شد علی پروین بود که به‎همراه پسرش (محمد)، حمید استیلی، افشین پیروانی، هاشم حیدری و محمد برزگر در فیلم فوتبالیست‎ها نقش خود را بازی کرد که البته انتقاد کارشناسان سینما و ورزش را به‎دنبال داشت. پروین که در سال‎‎های پیش از تولید این فیلم، همانند همایون بهزادی و غلامرضا تختی پیشنهاد‎های متعدد برای حضور در سینما را رد کرده بود مدعی شد که در این فیلم قرار بود فقط پسرش به ایفای نقش بپردازد، ولی دست‎اندرکاران فیلم به این بهانه که عواید این اثر به کودکان بی‎سرپرست و بهزیستی تعلق دارد، توانستند او را مجاب به حضور جلوی دوربین کنند، آن‎هم بدون دستمزد(!) هرچند برخی معتقدند این فیلم فقط در فیلم‎نامه به کودکان بی‎سرپرست اختصاص داشته است!

حسین یاریار فوتبالیست سابق تیم بانک ملی، از معدود ورزشکارانی است که پس از انقلاب توانست در سینما چهره‎ای نسبتا موفق از خود ارائه داده و بازی‎‎های نسبتا قابل‎قبولی در فیلم‎‎هایی مثل بلوف، مردی در آینه، چاووش، دام و شب روباه از خود به یادگار بگذارد. احمدرضا عابدزاده کاپیتان سابق تیم ملی که در عرصه فوتبال شهرت بسیار بالایی دارد، تلاش کرد در عرصه سینما نیز توانایی‎‎های خود را به رخ بکشد، اما حضور وی در فیلم ازدواج غیابی ثابت کرد هیچ استعدادی در این زمینه ندارد! از دیگر ورزشکارانی که پس از انقلاب روی پرده نقره‎ای ظاهر شدند، می‎توان به جواد زرینچه کاپیتان سابق استقلال، علیرضا سلیمانی قهرمانی کشتی آسیا، سعید سلطانی‎فر بازیکن سابق شاهین، سلمان حسام قهرمان سابق پرتاب دیسک، سید‎مهدی حیدری بازیکن سابق اکباتان، علیرضا شیخ ریحانی کشتی‎گیر، ابراهیم قاسمپور بازیکن سابق پاس اشاره کرد. اخیرا نیز خداداد عزیزی بازیکن سابق تیم‎ملی فوتبال در فیلمی به کارگردانی رضا عطاران جلوی دوربین رفت.

خرازی‎ها در مورد وضعیت سینمای ایران پس از انقلاب می‎گوید: «در این دوران رشته‎‎های دیگر ورزشی در سینما تجربه شدند که به‎طور مشخص فوتبال برجسته‎تر از بقیه است. می‎توان گفت که سینمای ورزشی بعد انقلاب خام و نپخته و بیشتر حاصل شتاب‎زدگی و ذوق‎زدگی است. بار‎ها دیده‎ایم تهیه‎کنندگان و کارگردانان خواسته‎اند از شهرت ورزشکاران به سود خود خرج کنند و با اتکا به شهرت آن‎ها فیلم‎‎های پرفروش بسازند، ولی بیشتر تجربه‎ها در این زمینه به شکست انجامیده است. شهرت ورزشکاران هرگز نتوانسته است گیشه موفقی برای فیلم‎ها داشته باشد، چون اساسا ورزشکار برای سینما ساخته نشده است. بار‎ها دیده‎ایم وقتی یک چهره ورزشی به انتهای خط می‎رسد و دیگر در عالم ورزش خصوصا فوتبال کارایی ندارد و از دور خارج می‎شود، به سینما روی می‎آورد تا شهرتش از دست نرود، ولی این تجربه‎ها هم موفق نبوده‎اند و به‎نظر می‎رسد نتوانسته‎ایم یک فیلم مشخص و موفق داشته باشیم که آن را الگوی سینمای ورزشی معرفی کنیم و با تکیه بر آن بگوییم می‎توان در ایران فیلمی بر مبنای ورزش ساخت که به موفقیت برسد.»

در حالی‎که موارد متعددی از حضور اهالی ورزش در سینما تجربه شده است، اما کمتر دیده شده که اهالی سینما حضور در ورزش حرفه‎ای را تجربه کنند. شاید سرشناس‎ترین بازیگری که در ورزش نگاه‎ها را به خود جلب کرد، محمدرضا گلزار بازیگر پرکار این روز‎های سینماست که مدتی در لیگ برتر والیبال به‎عنوان مربی و بدن‎ساز در کادر فنی تیم ارتعاشات صنعتی حضور می‎یافت. البته هنرمندان بار‎ها ثابت کرده‎اند علاقه بسیاری به پوشیدن لباس‎‎های ورزشی دارند و در همین راستا تیم‎‎های مختلف فوتبال، فوتسال و والیبال (مردان و زنان) هنرمندان تشکیل شده است که هر ازگاهی در مسابقات خیرخواهانه شرکت می‎کنند. با این حال نمی‎توان به نمونه‎‎های زیادی از حضور اهالی سینما در ورزش حرفه‎ای اشاره کرد.

خرازی‎ها معتقد است رفتن از دنیای ورزش به سینما خیلی راحت‎تر و رایج‎تر است و در خارج از کشور نیز به‎نظر می‎رسد همین روال وجود دارد. انتظار هم نمی‎رود که سینماگران تبدیل به ورزشکاران حرفه‎ای شوند، چراکه برای حضور در ورزش سن مهم است و تا باید در دوره نوجوانی ورزش کردن آغاز شود، اما سینما چنین شرایطی ندارد.

به عقیده این منتقد سینما، بسیاری از فیلم‎‎های ورزشی تقلید و کپی‎برداری از فیلم‎‎های غربی است و این کپی‎برداری‎ها نیز نتیجه بخش نبوده و با شکست مواجه شده است. مثل کپی‎برداری از فیلم‎‎های رزمی بروس‎لی و جکی‎چان که براساس آن‎ها آثاری مانند «فرار از اردوگاه» و «شیر‎های وحشی» ساخته شد. البته یک نمونه موفق نیز در این بخش ساخته شد به اسم «یاس‎‎های وحشی» که تا حدی می‎توان روی آن مانور داد و مدعی شد که موفق بوده است. فیلم‎‎هایی نیز به تقلید از فیلم‎‎های رمبو ساخته شدند، مانند «یاران» یا «افعی» که اولی ناموفق بود ولی دومی را می‎توان فیلمی موفق به‎حساب آورد هرچند که به لحاظ ساختاری مشکلاتی داشت. باید اشاره کرد که تاکنون چندین دوره جشنواره فیلم‎‎های ورزشی در ایران برپا شده و سؤال این‎جاست که آیا ما در بخش فیلم‎‎های ورزشی به حدی رسیده‎ایم که جشنواره برگزار کنیم؟ خرازی‎‎های در پاسخ به این سؤال می‎گوید: «اصولا این مشکل ماست که با وجود این‎که در یک زمینه خاص تعداد فیلم‎ها برای برگزاری جشنواره اندک هستند، ولی جشنواره برگزار می‎کنیم و به‎واسطه کوچک‎ترین ارتباط موضوعی یک فیلم را در جشنواره می‎گنجانیم. اگر یک فیلم تنها دو سکانس ورزشی داشته باشد، سر از جشنواره فیلم‎‎های ورزشی در‎می‎آورد. متأسفانه فستیوال‎‎های سینمایی در ایران فرمایشی برگزار می‎شود و ما به‎دنبال این هستیم که کمیت را بالا ببریم و اهمیتی به کیفیت نمی‎دهیم. واقعیت این است که جشنواره فیلم‎‎های ورزشی موضوعیت ندارد و کیفیت آن زیر سؤال است. باید پرسید دست‎آورد این جشنواره‎ها چیست و آیا می‎تواند باعث الگوسازی و ارتقای کیفی فیلم‎‎های ورزشی شود؟»

در مجموع باید گفت ورزش هیچ‎گاه چهره موفقی در سینمای ایران نداشته و عجیب است که سینماگران ما از این تجربه درس نمی‎گیرند و کماکان به‎دنبال آزمون و خطا هستند. حقیقت این است که سینمای ما در ایرانیزه کردن سوژه‎‎های خارجی به‎طور مداوم در حال شکست خوردن است و باید این واقعیت را بپذیریم که در ژانر ورزشی موفقیتی نداشته‎ایم، البته اگر بتوان گفت که در سینما، ژانر ورزشی نیز وجود دارد.

خرازی‎ها در این زمینه می‎گوید: «می‎توانیم ادعا کنیم ژانر ورزش در سینمای ایران و جهان داریم، ولی مثل سایر ژانر‎های دیگر که فرموله شده نبوده و از قبل قواعد و مرز‎های آن مشخص نیست. عمده این فیلم‎ها یا به یک مسابقه می‎پردازند که نتیجه مسابقه برای تماشاگر اهمیت پیدا می‎کند که تا انتها به‎دنبال نتیجه آن برود و یا این‎که زندگی یک ورزشکار مطرح می‎شود. اگر بخواهیم بگوییم چنین ژانری وجود دارد باید اذعان داشت که بسیار نپخته است. با این وجود تعداد فیلم‎ها در حوزه ورزش در حدی هست که بتوان در مورد این ژانر بحث کرد.»