توحید و شرک در سیاست

سكولاريسم اسلامي؟!/ سیدیاسر جبراییلی

بحث درباره نوع نظام سیاسی در جوامع اسلامی، این روز‎ها مجددا با طرح «اسلام مدل ترکیه» در مقابل «اسلام مدل ایران» در فضای سیاسی - رسانه‎ای داخلی و خارجی اوج گرفته است. نقطه اتکای این مباحث نیز به روال معمول، طرح این پرسش است که حضور دین در عرصه سیاست، ‎آری یا نه؟ پاسخ ایران اسلامی به این سؤال، با توجه به نظام سیاسی مبتنی بر اسلام در کشورمان، ‎روشن و بدیهی است، اما رهبران معنوی و سیاسی ترک، به این پرسش پاسخی منفی می‎دهند.

حزب عدالت و توسعه که از «فتح‎الله گولن» به‎عنوان پدر معنوی آن یاد می‎شود، ‎اعتقادی به حضور دین در عرصه سیاست ندارد. گولن می‎گوید: «اسلام، حکومتی را توصیه می‎کند که مبتنی بر قرارداد اجتماعی باشد» و اگر چه به روشنی مفهوم قرارداد اجتماعی را از فلاسفه غربی وام می‎گیرد، برای اثبات مدعای خود حتی به یک منبع از قرآن و سنت اشاره نمی‎کند؛ «عبدالله گل»، رییس‎‎جمهوری ترکیه نیز در گپ و گفتی که 25 بهمن 89 با نگارنده - به‎عنوان خبرنگار کیهان - داشت، حضور دین در عرصه سیاست را به‎دلیل اشتباهات فراوان سیاست‎مداران، موجب آسیب دیدن دین دانست. یعنی در یک جمله اگر در غرب سکولاریسم مسیحی تحقق‎یافته، الگوی حزب عدالت و توسعه با توجه به مانیفست گولن، یک نظام سکولار اسلامی است. اما آیا این دیدگاه با اصول دین اسلام سازگار است؟

درباره ضرورت حضور دین در عرصه سیاست تحقیقات فراوانی انجام شده و کتاب «ولایت فقیه» امام خمینی (رحمت‎الله‎علیه) به‎عنوان مبنای تشکیل نظام سیاسی اسلامی، موضع روشن فقه شیعی در این‎باره است. اما با توجه به این‎که رهبران و سیاسیون حاکم در ترکیه از برادران اهل تسنن هستند، برای نقد دیدگاه سیاسی آن‎ها باید از معتقدات مشترک بهره جست. لذا راقم این سطور قصد دارد با استناد به اولین مفهوم بنیادین و مشترک در میان مسلمانان یعنی «توحید»، ‎این دیدگاه را به چالش بکشد؛ ‎هرچند مستندات فراوانی نیز درباره یک پروژه آمریکایی به نام «اسلام میانه»‎ و حمایت صریح واشنگتن از گولن و عقایدش در چهارچوب این پروژه وجود دارد - و پیش از این بدان پرداخته‎ام - این قلم ترجیح می‎دهد در شرایط فعلی به یک نقد علمی بپردازد.

توحید که مفهومی در مقابل شرک است، در تعریف عام خود به‎معنای یکتاپرستی است و در ادبیات عوام نیز غالبا به انسان‎‎های خداپرست، ‎موحد گفته می‎شود. از نگاه قرآن اما توحید در اعتقاد به‎وجود خدا منحصر نمی‎شود و ملزوماتی بیش از این دارد. چنان‎چه دقت در آیات قرآن کریم نشان می‎دهد که پیامبران الهی حتی یک‎بار هم به قوم خود نفرموده‎اند، به‎وجود خدا اقرار کنید. گویی همگان این معنا را قبول داشته‎اند و هیچ قومی به عدم وجود خدا معتقد نبوده است. اما، این اقوام«مشرک» بوده‎اند؛ یعنی برای خداوند شریک قائل بوده‎ و بدین جهت از خط دین الهی خارج شده بودند. بنابراین، شناخت مشرک از موحد، نیاز به ارائه تعریف دقیق‎تری از مفهوم توحید دارد.

حضرت آیت‎الله سبحانی در کتاب «مرز‎های توحید و شرک در قرآن» با استناد روشن به آیات قرآن، هفت مرتبه برای توحید ذکر کرده و تحقق «جمع این شرایط» - جمع مانعه الخلو - را برای موحد دانستن یک فرد ضروری می‎دانند؛ به‎طوری‎که حتی اگر یکی از این شروط در فردی محقق نشود، نمی‎توان او را موحد خواند. این مراتب عبارتند از: توحید در ذات، توحید در خالقیت، توحید در ربوبیت، توحید در تشریع و قانون‎گذاری، توحید در اطاعت و بندگی، ‎توحید در حاکمیت، و نهایتا توحید در عبادت.

به‎طور خلاصه و برای روشن‎تر شدن بحث می‎توان مراتب فوق را بدین صورت تعریف کرد: توحید در ذات یعنی اعتقاد به بی‎همتایی خداوند؛ توحید در خالقیت یعنی این‎که در جهان هستی، بیش از یک خالق اصیل و مستقل نداریم؛ توحید در ربوبیت یعنی نظام این جهان تحت تدبیر پروردگار است؛ توحید در تشریع یعنی فقط خدای متعال حق قانون‎گذاری دارد؛ توحید در اطاعت یعنی اطاعت از غیر خدا برابر با شرک است؛ توحید در حاکمیت یعنی حق حاکمیت اولا و بالذات به خداوند اختصاص دارد؛ ‎و سرانجام توحید در عبادت یعنی تنها باید او را پرستش کرد و غیر او شایسته عبودیت نیست.

بنابراین، ‎اعتقاد نداشتن به هرکدام از این مراتب توحید، مساوی شرک است هرچند فردی بگوید من مسلمان هستم. برای نمونه، بت‎پرستان مکه نه تنها به‎وجود خدا اعتقاد داشتند، بلکه خدا را خالق جهان نیز می‎دانستند، اما از دید قرآن مشرک بودند چون در همین مرتبه توقف کرده و در تشریع و تدبیر و حاکمیت و... برای خدا شریک قائل بودند.

سیاست، تدبیر امور ممکلت است و سیاست‎مدار نه تنها با «تدبیر»، که با سه مقوله مهم دیگر از مراتب توحید یعنی «حاکمیت»‎، «تشریع»‎ و «اطاعت» نیز مستقیما سر و کار دارد. چه، سیاست‎مدار حکومت می‎کند و قانون‎گذاری، و مردم نیز از او اطاعت. ب

بنابراین، قسم بسیار مهمی از اولی‎ترین اصل اسلام، با امور سیاسی و ممکلت‎داری ارتباط تنگاتنگ دارد و اگر فردی برای غیرخدا، حق تدبیر امور و قانون‎گذاری و حاکمیت قائل باشد و از وی اطاعت کند، به خدای متعال «شرک جلی» ورزیده و نمی‎توان او را در زمره مسلمانان و موحدان قرار داد. در مقابل، مسلمان موحد به کسی اطلاق می‎شود که در کنار توحید ذاتی و خالقی و عبادی - که مسائلی شخصی هستند - در امور اجتماعی خود نیز موحد باشد. توحید در امور اجتماعی یعنی قائل شدن حق حاکمیت، تشریع و تدبیر براي فرد مأذون از جانب خدا و اطاعت از او. لوازم و شرایط چنین توحیدی نیز در قرآن و سنت به وضوح تبیین شده و تدوین نظام سیاسی «ولایت فقیه»‎ در ایران مستند به این منابع است. در مقابل چنین نظامی، سیستمی است که گام اول را با شرک به خدای متعال در عرصه اجتماعی برداشته و در گام دوم، به ساختاری حاصل از التقاط دموکراسی غربی با «توحید شخصی» می‎رسد که آقای «فتح‎الله گولن» نماینده آن است؛ و البته این ایده در ایران نیز پیروان و طرفداران شهره‎ای دارد.

گولن، توحید را دقیقا به امور شخصی محدود می‎داند و شاهد این تحلیل آن‎که در جامعه مورد نظرش، جایی برای قوانین اجتماعی اسلام در نظر نگرفته و تنها به ضرورت وجود دو خصیصه «فضیلت» و «تقوی» در میان مردم اکتفا کرده است. وی معتقد است «اسلام، انتخاب نوع و شکل حکومت را بر اساس زمان و اوضاع و احوال به مردم وانهاده»، و چون ایده قرارداد اجتماعی لاک، ‎روسو و هابز را ایده غالب زمان می‎داند، می‎گوید نظام سیاسی جوامع مسلمان باید ترکیبی از اسلام و دموکراسی هابزی باشد. در دموکراسی موردنظر گولن، مشروعیت حکومت بر اساس قرارداد اجتماعی تعیین می‎شود و دقیقا از همین‎جاست که تضاد‎های ایدئولوژیک گولن با اولین اصل اعتقادی مسلمانان یعنی توحید آغاز شده و با توجه به لوازم قرارداد اجتماعی، ‎تا عرصه حاکمیت و تدبیر و تشریع و اطاعت نیز امتداد می‎یابد.

همان‎طوری‎که در طلیعه این نوشتار اشاره شد، ‎هدف نگارنده نه متهم کردن یک فرد یا جریان، ‎که طرح یک نظریه علمی است. شاید جریان گولن را امکان نقد این نظر نباشد اما سکولاریسم اسلامی مورد‎نظر وی، در ایران نیز طرفداران و مبلغانی دارد و ما آن‎ها را دعوت به نقد این نوشتار می‎کنیم. در ایران، «سیدمحمد خاتمی» یک «نسخه شیعی»‎ برای این ایده پیچیده است كه مانند گولن، مشروعیت حکومت را از سوی خدا و حاکمیت را متعلق به اشخاص مأذون از جانب خدا نمی‎داند. از آن‎جا می‎گویم «نسخه شیعی» که خاتمی اخیرا در اظهاراتی صریح حتی برای امام مهدی (علیه‎السلام) در دوران ظهور نیز حق حاکمیت قائل نشده و مردم را موظف به اطاعت از ایشان ندانسته است.

بر اساس استدلال‎‎هایی که در این نوشته ارائه شد، می‎توان به یک نتیجه کلی رسید: «شرک سیاسی»، یک شرک جلی و عبارت است از اعتقاد به‎مراتب فردی توحید و در عین‎حال عدم اعتقاد به‎مراتب سیاسی این اصل. این نوع شرک در «سکولاریسم اسلامی» تجلی‎یافته و برنامه غرب آن است که ترکیه را به‎عنوان یک مدل و الگوی موفق از این نوع سکولاریسم به دیگر جوامع اسلامی معرفی کند

* سردبير خبرگزاري روزنگار

حاشیه‎هایی که بر متن می‎چربد

رییس‎جمهوری به‎مثابه یک نظریه‎پرداز!/ علی رجبی

رهبر انقلاب در دیدار اخیر خود با هیأت دولت که ششم شهریور ماه برگزار شد، همچون همیشه به‎عنوان پدری دل‎سوز و مهربان، داهیانه در جهت اصلاح امور دولت، پیشنهادات و انتقاداتی را متوجه رییس‎جمهوری و اعضای هیأت دولت کردند. ایشان بر لزوم جدی گرفتن موضوع فرهنگ تأکید کردند و دولت را نیز از ورود به حاشیه‎سازی‎‎های مسأله‎دار برحذر داشتند. همچنین در بخش‎‎های دیگری از صحبت خود، ریشه بالا رفتن سطح توقعات مردم از دولت را در وعده‎‎هایی دانستند که دولت به آن‎ها داده و از دولت خواستند یک آمار مقایسه میان آن‎چه وعده داده و آن‎چه انجام داده تهیه کنند.

با این حال رییس‎جمهوری محترم که رییس هیأت دولت است و قطعا از ایشان انتظار می‎رود که نقش راهنما را برای سایر اعضای هیأت دولت بازی کند، تنها 10 روز پس از توصیه‎‎های مقام معظم رهبری، صحبت‎‎هایی مطرح کردند که علاوه‎بر آن‎که با توصیه‎‎های رهبری در دیدار هفته دولت زاویه‎دار بود، مصداق حاشیه‎سازی‎‎هایی محسوب می‎شد که لزوم پرهیز از آن نیز توسط رهبری گوشزد شده بود و همچنین مغالطاتی اساسی در درون خود داشت که اگر بخواهیم نگاهی گذرا به آن‎ها بکنیم، جدا از این‎که مصداق ورود به حاشیه‎سازی ارزیابی می‎شود، نکات زیر قابل‎بررسی است:



1- انسان همه‎چیز را می‎تواند خلق کند

خداوند متعال در آیه 73 سوره حج می‎فرماید: اگر تمامی موجودات غیر از خدا جمع شوند که یک پشه بیافرینند، نخواهند توانست. همچنین به کرات در آیات و روایات آمده که اگر تمامی مردم دست به دست هم بدهند، نمی‎توانند آیه‎ای همچون قرآن بیاورند. گرچه رییس‎جمهوری خود به شخصه معتقد به مبانی اسلام است اما علاقه دولت به این‎که دائما خود را در مسائل اعتقادی در مظان اتهام قرار دهد، سوءذهن‎ها را دوچندان می‎کند و از سخنان تفسیرهای ناشایست را به ذهن متبادر می‎سازد. به‎عبارت دیگر این‎طور می‎شود گفت که این اظهارنظر رییس‎جمهوری از تریبونی که اختصاص به مسائل فکری ندارد، ورود به مسائلی حاشیه‎ساز است که از سوی رهبر انقلاب پرهیز از آن‎ها گوشزد شده بود.



2- به جنگ فرهنگی اعتقاد ندارم

از این جمله چه‎چیز می‎شود استنباط کرد جز این‎که کسی‎که قرار است مجری سیاست‎‎های فرهنگی، اقتصادی و... نظام باشد، خود را در نقش ایدئولوژیست پنداشته است. اگر به سادگی از کنار این نکته عبور کنیم که عدم اعتقاد رییس‎جمهوری به جنگ فرهنگی، ناشی از نگاه لیبرالی او در حوزه فرهنگ است؛ اما این‎که شخص دوم مملکت، در جایی‎که شخص اول سخن از ضرورت جدی گرفتن مقوله جنگ فرهنگی می‎گوید، به صراحت بگوید که جنگ فرهنگی را قبول ندارد، نشان از چه دارد و چه برداشتی باید از رفتار رییس‎جمهوری داشت؟



3- یارانه‎ها را می‎توانیم سه برابر افزایش دهیم

رهبر معظم انقلاب در دیدار با مسئولین به‎درستی به نقش وعده در مطالبه‎سازی و ایجاد توقع اشاره کردند و از آن‎ها خواستند درباره وعده‎‎های عملی نشده خود از مردم عذرخواهی کنند. وقتی مسئولی وعده‎ای انجام‎شدنی می‎دهد، قطعا مطالبه ایجاد می‎شود و در صورتی‎که آن وعده به ثمر ننشیند در جامعه نارضایتی پدید می‎آید. اگر این وعده انجام‎نشدنی بوده و بر طبق اصولی باشد که قابل‎دفاع و اثبات نیست و فقط و برای کسب محبوبیت مطرح شود، قطعا اشکالش صد‎چندان می‎شود. البته پیش از این به اجمال در پرونده سیاسی شماره 103 پنجره به آفت وعده‎‎های بدون پشتوانه مسئولین پرداخته‎ایم، به همین علت شما را رجوع می‎دهیم به آن پرونده مفصل...