بررسی دیدگاه‎های شهید آوینی پیرامون نظام آموزش و پرورش

چند سئوال ساده و یک پیش‎بینی؛ 25 سال بعد.../ شیما عالی

پس از پیروزی انقلاب اسلامی و استقرار نظامی سیاسی و اقتصادی و اجتماعی مبتنی بر شریعت اسلام، سیدمرتضی آوینی از اولین کسانی بود که در پذیرش بی‎چون و چرای مظاهر سبک زندگی غربی در این نظام نوین شک کرد و به مطالعه انتقادی مصادیق سبک زندگی غربی بر مبنای دین پرداخت. او در فاصله سال‎های 64 تا 66 در سلسله مقالاتی که تحت عنوان «تحقیقی مکتبی در باب توسعه و مبانی تمدن غرب» در ماهنامه جهاد می‎نوشت، به بررسی مصادیقی از سبک زندگی غربی پرداخت و از جمله، بانک در نظام اقتصادی غربی، رابطه توسعه با نابودی محیط‎زیست در مدل زندگی غربی، اسراف و تبذیر در تمدن غرب، مفهوم کار و اوقات فراغت در سبک زندگی غربی، و... را با نگاه به مبنای مورد تأیید شریعت در هر یک از این عناوین مورد بررسی اجمالی قرار داد. این مقالات بعد‎ها در کتاب معروف او توسعه و مبانی تمدن غرب یک‎جا چاپ شد. یکی از مصادیق سبک زندگی غربی که مرتضی آوینی در توسعه و مبانی تمدن غرب طی دو مقاله به بررسی آن می‎پردازد، نظام آموزشی غربی است. آوینی در دو مقاله «نظام آموزشی و آرمان توسعه یافتگی» و «نظام آموزشی غربی، محصول جدایی علم از دین» رابطه نظام آموزشی غربی و مفهوم «توسعه» را مورد مطالعه قرار می‎دهد و به بررسی وجوه افتراق نظام آموزشی موجود با نظام آموزشی مطلوب از نظر شریعت اسلام می‎پردازد. سیدمرتضی آوینی در تمام مقالاتش سؤالات ظاهرا ساده‎ای می‎پرسید که مسائل ظاهرا بدیهی و کاملا پذیرفته شده را به چالش می‎کشید. او در مقاله «نظام آموزشی و آرمان توسعه‎یافتگی» با چند سؤال ساده در مبنای نظام آموزشی غربی، که تا امروز - 25 سال بعد از این مقاله - همچنان تنها مدل پذیرفته شده آموزش در جهان است، شک می‎کند.



سؤال اول؛ آیا توسعه همان تکامل است؟

آوینی از مفهوم توسعه شروع می‎کند و بنیان شکل‎گیری نهاد‎ها و نظامات موجود در تمدن غرب با مبنای توسعه اقتصادی را زیر سؤال می‎برد: «دنیاگرایی بشر امروز کار جهان را به‎سمتی سوق داده که اقتصاد بر سایر وجوه حیات انسانی غلبه یافته است. در تفکر امروزی غرب که متأسفانه مقبولیتی عام یافته و در پهنه زمین اشاعه پیدا کرده است بشر را صرفا از دریچه نیاز‎های مادی و دنیایی‎اش مورد مداقه و بررسی قرار می‎دهند. مهم‎ترین فاجعه‎ای که در این نحوه بررسی اتفاق می‎افتد این است که ماهیت حقیقی و فطرت الهی بشر مورد غفلت قرار می‎گیرد و انسان در مجموعه‎ای از غرایز حیوانی خلاصه می‎شود و وقتی این‎چنین شد، لاجرم دیگر تکامل و تعالی بشر در بازگشتن به فطرت الهی‎اش نیست، در تأمین هرچه بهتر و بیشتر نیاز‎های مادی و غریزی اوست.»1

هیچ‎کس در لزوم توسعه اقتصادی شک نمی‎کند، بنابراین در این‎که تمام نهاد‎های اجتماعی باید برای رسیدن به این هدف عمل کنند نیز جای شکی باقی نمی‎ماند. وقتی توسعه اقتصادی غایت حرکت تکاملی بشر تلقی شود، همه نهاد‎های سیاسی و اجتماعی برای سوق دادن انسان در این تنها مسیر متصور برای نیل به سعادت طراحی می‎شود؛ «سیستم‎‎های حکومتی، نهاد‎های وابسته به دولت، تأسیسات خصوصی، بازارها، کارخانه‎ها، بانک‎ها» و البته «نظام آموزشی». سؤال ساده آوینی این است که «[اما] از کجا معلوم است که تکامل و تعالی انسان حتما در توسعه اقتصادی باشد؟» آوینی ادامه می‎دهد: «در معتقدات اسلامی ما از آن‎جا که برای روح مجرد و فطرت الهی قائل به اصالت شده‎اند، توسعه و تکامل به یک معنا نیستند. برای ما تکامل و تعالی در رجعت به فطرت الهی یا بازگشت به بهشتی است که از آن هبوط کرده‎ایم - بهشت اعتدال - و با این ترتیب معلوم نیست که توسعه اقتصادی، آن‎هم با روش‎‎هایی که امروزه مرسوم است، در جهت تکامل روحی و بازگشت بشر به فطرت الهی‎اش باشد.»



سؤال دوم؛ هدف نظام آموزشی غربی چیست؟

آوینی با وسواس همیشگی‎اش در استفاده درست از کلمات، یادآوری می‎کند که مفهوم آموزش در تمدن غرب با مفهوم «تعلیم و تربیت» که اساسا تعبیری است قرآنی، بسیار متفاوت است. «تعلیم و تربیت در متون قدیمی ما که دارای مبنایی قرآنی و روایی است، غایتی تکاملی و کاملا اخلاقی دارد و مقصود از آن تتمیم مکارم اخلاق یعنی تخلق به اخلاق الله و اتصاف به صفات الله است. آیا غایت نظام آموزشی غربی نیز همین است؟ اگر این‎چنین است، به‎کار بردن الفاظ تعلیم و تربیت درباره آن اشکال ندارد، و اگر نه، این الفاظ مسمایی ندارند.» سپس می‎پرسد: «هدف اصلی نظام آموزشی در غرب چیست؟» و خودش پاسخ می‎دهد: «توسعه اقتصادی با شیوه‎‎های نوینی که بعد از انقلاب صنعتی معمول گشته است.»

سؤال سوم؛ اگر نظامی آموزشی با هدفی متفاوت طراحی کنیم چه اتفاقی می‎افتد؟

آیا کسی در این‎که نظام آموزشی غربی، نه برای تکامل روحی و رشد فطرت الهی بشر، بلکه صرفا برای تأمین نیاز‎های توسعه اقتصادی طراحی شده است شک دارد؟ آوینی ادامه می‎دهد: «ادراک این مطلب... هرچند به ظاهر ساده است، اما معمولا به ذهن کسی خطور نمی‎کند و آموزش و پرورش مدرسه‎ای و دانشگاهی را به معنای مطلق تعلیم و تربیت فرض می‎کنند. برای تحقیق بیشتر در این مطلب می‎توانیم غایت و هدف دیگری برای آموزش و پرورش فرض کنیم و آن‎گاه ببینیم نظام آموزشی با آن‎چه که امروز معمول است تفاوتی پیدا خواهد کرد یا نه. فی‎المثل می‎توانیم غایت و هدف نظام تعلیم و تربیت را بر اساس معتقدات اسلامی خود بر این فرمایش علوی بنا کنیم که ولیکن... همک فی ما بعد الموت (باید سعی و تلاش تو برای بعد از مرگ باشد؛ نهج‎البلاغه، نامه 22). اگر بخواهیم نظامی آموزشی بر مبنای اعتقاد به معاد بنا کنیم چه اتفاقی می‎افتد؟ آیا باز هم مواد اصلی دروس ما همین‎هاست که اکنون در مدارس و دانشگاه‎ها تدریس می‎شود؟ یا نه، به نظامی شبیه حوزه‎‎های علمیه دست خواهیم یافت؟» و خودش پاسخ می‎دهد: «جواب روشن است. اگر بخواهیم نظامی آموزشی بر مبنای اعتقاد به معاد و برای تتمیم مکارم اخلاق بنا کنیم، نتیجه کار ما با کمی تفاوت همان چیزی خواهد شد که اکنون در حوزه‎‎های علمیه عمل می‎شود، و بالعکس، اگر بخواهیم نظامی آموزشی برای دست‎یابی به توسعه اقتصادی با روش‎‎های معمول بعد از انقلاب صنعتی بنا کنیم به سیستمی منطبق بر مدارس و دانشگاه‎ها خواهیم رسید.»



سؤال چهارم؛ در شرایط موجود چطور می‎توان از مدرک‎گرایی پرهیز کرد؟

وقتی هدف و غایت نظام آموزشی تغییر کند، علاوه‎بر دو تحول اصلی، یعنی تحول در مواد درسی و در روش آموزش، که به شکل‎گیری یک نظام آموزشی کاملا متفاوت منجر می‎شود، بسیاری از لوازم و اقتضائاتی که نظام آموزشی فعلی به زندگی انسان‎ها تحمیل می‎کند نیز متحول خواهد شد. از جمله این اقتضائات یکی هم مدرک‎گرایی است. «مدرک‎گرایی لازمه این نظام آموزشی است که در غرب پایه‎گذاری شده است. وقتی شرط تحصیل امتیازات اجتماعی رفتن به مدرسه و تحصیل در دانشگاه باشد، فی‎نفسه مدرک‎گرایی اشاعه پیدا خواهد کرد، چراکه کسب امتیازات و مناصب اجتماعی، مشروط به داشتن مدرک دانشگاهی است.

در چنین موقعیتی چگونه می‎توان از مدرک‎گرایی پرهیز کرد؟ آن‎چه که نظام آموزشی کنونی را مقبولیت بخشیده همین است، و اگر این شرط اساسی را از میان برداریم و مدرک آموزشی را لازمه کسب امتیازات اجتماعی ندانیم، بسیاری از این کسانی که در صف طویل کنکور‎های گوناگون انتظار می‎کشند از تحصیلات صرف نظر خواهند کرد...»



سؤال پنجم؛ آیا تکامل حقیقی انسان در بهشت توسعه یافتگی است؟

آوینی با اشاره‎ای به‎نظرات ایوان ایلیچ، از روشن‎فکران غربی معتقد به تئوری «آموزش فارغ از مدرسه»، بار دیگر یادآوری می‎کند که بشر جدید پذیرفته است تحقق آرمانی رشد و تکامل انسان در کره زمین تنها از طریق توسعه اقتصادی ممکن است. او اضافه می‎کند علت پذیرش گرایش به توسعه اقتصادی از سوی بشر جدید این است که انسان فطرتا در جست‎وجوی کمال مطلق است و اگر بشر باور نمی‎کرد که تکامل او در آرمان توسعه یافتگی است، این گرایش با چنین دامنه گسترده‎ای پذیرفته نمی‎شد.

به همین دلیل است که نظام آموزشی غربی نیز همچون همه نظامات اجتماعی دیگر، به‎عنوان ابزاری برای تأمین نیاز‎های تخصصی توسعه اقتصادی، برای تربیت نیروی کار متخصص، طراحی شده و تحقق یافته است. آوینی می‎پرسد اما «آیا تکامل حقیقی بشر در «بهشت توسعه یافتگی» است؟» و ادامه می‎دهد: «اگر این‎چنین باشد دیگر نمی‎توان علوم رسمی را از این نظر که مسیر توسعه را هموار می‎کنند به باد انتقاد گرفت. علوم امروزی دانش تصرف در عالم و غلبه بر طبیعت هستند و در این زمینه میان علوم تجربی و علوم انسانی تفاوتی نیست. با این ترتیب، پر روشن است که دانش‎آموز باید از همان آغاز ورود اجباری به مدرسه، با ریاضیات که «صورت» علوم امروزی است آشنا شود و بعد، رفته‎رفته حساب استدلالی و هندسه تحلیلی و فیزیک و شیمی و آمار و حساب احتمالات بیاموزد و با متدولوژی علوم - که این‎روز‎ها به آن فلسفه می‎گویند - این مواد درسی پراکنده را به یکدیگر پیوند دهد.»



سؤال ششم؛ غایت این دوران طولانی آموزش در سیستم آموزشی فعلی جهان چیست؟

آوینی می‎پرسد: «آیا انسان بعد از طی مراحل و اخذ مدرک مهندسی یا دکتری صاحب اخلاق حسنه می‎شود و به بهشت می‎رود؟» و پاسخ می‎دهد: «خیر. اصلا این سؤال بسیار مسخره است. همه ما می‎دانیم که در بهشت دری به نام هندسه یا ریاضیات وجود ندارد. (2) این نظام آموزشی بر محور تعلیم و تربیت مطلق یا تعلیم و تربیت اخلاقی انسانی طراحی نشده است، بلکه هدف اصلی آن آموزش مهارت‎‎های فنی لازم و تأمین کادر‎های تخصصی برای دست یافتن به توسعه‎یافتگی است...

این نظام آموزشی معلول گرایش عام بشریت به‎سوی توسعه اقتصادی - با روش‎‎های معمول - است و در آن علومی را تعلیم می‎دهند که راه این توسعه را با تصرف در عالم و غلبه بر طبیعت هموار می‎کنند. اگر ما بخواهیم که این روند توسعه اقتصادی را حفظ کنیم به ناچار باید نیاز‎های آن را برآورده سازیم، و نیاز به متخصص مهم‎ترین علتی است که نظام آموزشی کنونی را به‎وجود آورده است. به یاد بیاورید که همیشه در برنامه‎ریزی‎ها سخن از کمبود متخصص به میان می‎آید: «ما امسال 800 متخصص آب کم داریم و 500 متخصص خاک...» تو گویی مهندس، ماشینی است فاقد تمام تمایزات شخصی و کیفیات روحی. انگار مهندس ماشینی است که او را می‎توان در خدمت هر نوع اعتقادی به‎کار گماشت...»

آوینی سپس با نقل قولی از ایوان ایلیچ، باز به یادمان می‎آورد از نظام آموزشی که برنامه‎اش تولید نیروی کار بر اساس آرمان توسعه اقتصادی در یک نظم پذیرفته شده جهانی است، نمی‎توان انتظار داشت انسانی تربیت کند که برآورنده اهداف نظامی «انقلابی» باشد.



و در پایان، یک پیش‎بینی [هنوز، همچنان، تا کی؟] تحقق نیافته!

آوینی در پایان این مقاله فروتنانه اعلام می‎کند قصدش این نیست که برای نظام جمهوری اسلامی تعیین تکلیف کند: «حضرت امام امت(حفظه‎الله‎تعالی) با طرح مسأله وحدت حوزه و دانشگاه، خط مشی آینده نهضت اسلامی را ترسیم فرموده‎اند و جای هیچ نگرانی وجود ندارد. از جانب دیگر، وقتی ما جبهه‎‎های نبردمان را دانشگاه جبهه می‎خوانیم و حضرت امام را معلم انقلاب لقب داده‎ایم، پر روشن است که از آموزش و دانشگاه مفهومی بسیار وسیع‎تر از آن‎چه در غرب معمول است دریافت می‎کنیم. ما انتظار داریم که مدارس و دانشگاه‎های‎مان محل تعلیم و تربیت به معنای مطلق کلمه باشد و در آن‎ها انسان تربیت شود و بر همین اساس است که تعهد و تزکیه را همواره بسیار فراتر از تعلیم و تخصص می‎شماریم.» و در نهایت پیش‎بینی می‎کند: «... نهضت اسلامی ان‎شاءالله در آینده‎ای نزدیک نظامی آموزشی متناسب با معتقدات خویش و آرمان‎‎های الهی انقلاب خواهد یافت و تا آن روز لاجرم باید این نظام آموزشی موروثی را حفظ کنیم و در عین‎حال آماده باشیم تا در یک فرصت مناسب تحولات لازم را در آن انجام دهیم.»



پی‎نوشت:

1- همه نقل قول‎ها از این منبع است: آوینی، سید مرتضی، توسعه و مبانی تمدن غرب، ساقی، 1386، صفحات 153 تا 164، مقاله «نظام آموزشی و آرمان توسعه‎یافتگی.»

2- آوینی در مقاله بعدی کتاب، «نظام آموزشی غربی، محصول جدایی علم از دین»، مفصلا به بررسی مفهوم علم در نظام آموزشی دینی می‎پردازد و تفاوت نقش علوم جدید با نقش و جایگاه علوم در نظام آموزشی دینی را توضیح می‎دهد.

درباره رمان «آسمان شیشه‎ای نیست» مرتضی انصاری

با هم برویم ته چاه/ حمید درویشی شاهکلائی

سال اول غروب جمعه دلش به هیچ کاری نمی‎رفت. بعد از مدتی غروب که می‎شد، دیگر دلش نمی‎گرفت و از این دل نگرفتن ناراحت می‎شد و نگران. می‎رفت به پارک کوچک کنار خوابگاه و سعی می‎کرد و حتی زور می‎زد که یک جوری همان حس غریب به‎سراغش بیاید. این اواخر هم که دیگر یا اصلا تفاوت روز‎ها را متوجه نمی‎شد و یا آخر شب یک دفعه به ذهنش می‎آمد که یک غروب دیگر هم گذشت... .

سبک زندگی هر تمدنی جدای از پیش‎فرض‎‎ها و اصول فکری آن تمدن نیست و هر تمدنی هنگام برخود با سایر تمدن‎‎ها مجموعه‎ای را از خود عرضه می‎دارد که شامل همه‎چیز است، از غذایی که پیشنهاد می‎دهد تا شیوه تربیت فرزندان. در این مجموعه، جایگاه علوم، به‎ویژه علوم انسانی برجسته است. علوم انسانی هر تمدنی متأثر از نوع نگاه آن به هستی است و در مرحله بعد خود به نگاه افراد به هستی شکل می‎دهد و چرخه تولید و بازتولید را کامل می‎کند. در این داستان اختلافات ریشه‎ای سبک‎‎های مختلف زندگی دیده می‎شود که ارتباط تنگاتنگی با علوم انسانی دارند.

قصه از آن‎جا آغاز می‎شود که «حامد» در سرگردانی‎‎ها غرق است. هرچند اشاره مستقیمی به عامل این وضعیت نمی‎شود؛ اما با توجه به فضای داستان و زندگی کنونی او می‎توان به نقش پررنگ رشته تحصیلی‎اش رسید. استاد مسن حامد که اتفاقا دارای اعتقادات فردی مذهبی‎ست، به هنگام تدریس و بحث، خدا را کنار می‎گذارد و می‎گوید: «باید این فرض را بپذیریم که انسان موجودی مستقل و خود‎بنیاد است و سرنوشتش به‎دست خودش رقم می‎خورد و نباید چشم به‎جای دیگری بدوزد... این‎که برخی از امور توسط نیرو‎های جدای از انسان صورت می‎گیرد با روح برنامه‎ریزی سازگار نیست. به‎عنوان مثال در جامعه‎ای که اتفاقات را به خدا، جادو یا الهه‎‎ها نسبت می‎دهند؛ امکان برنامه‎ریزی وجود ندارد.» و تقابل این نوع نگاه با نگاه دینی به‎هنگام حضور حامد در مسجد به‎راحتی قابل‎مشاهده است: «... رفت عقب‎تر و تکیه به دیوار مسجد داد. یک صفحه قرآن خواندند و بعد دعا کردند: خدایا به برکت این قرآن موانع ازدواج جوانان را رفع بگردان، توطئه‎‎های دشمنان را به خودشان برگردان، همه مریض‎‎ها را شفا بده. برایش جالب بود که از خدا این همه تأثیر در عالم می‎خواستند. ذهنش شروع به اشکال گرفتن کرده بود...»

همگان اذعان دارند که هر سبک زندگی مجموعه‎ای از باید و نباید‎‎ها را با خود دارد؛ اما نکته مهم آن است که حدود باید و نباید‎‎ها را چه‎چیزی تعیین می‎کند. ملاک درست و غلط چیست؟ خواست خدا یا خواست بشر؟ دستور خدا یا رضایت طرفین؟ نباید به صرف اشتراک ظاهری بعضی رفتار‎ها حکم به نزدیکی سبک‎‎های زندگی داد. اندیشه‎‎های بشر خود‎بنیاد به او یاد داده به‎خاطر خود‎پرستی گاهی به رفتار‎های به ظاهر نیک روی بیاورد. «... با لحنی که انگار دارد تأسف می‎خورد گفت: «می‎شه الان با یه ذره کمک، نذاریم این گدا تبدیل به دزد بشه؛ وگرنه اون موقع چند برابر این کمک بهمون ضربه می‎زنه. حتی می‎شه به مردم فهموند که این کمک براشون یه‎جور سوده و آموزش‎شون داد که به این آدم‎‎ها کمک کنند.» تعجب کرد. بیشتر از تعجبی که تا آن موقع با شنیدن حرف‎‎های سارا و حتی از لبخند‎های خودش تجربه کرده بود...» الگوی هر سبک زندگی به واقع جهت‎دهنده بقیه قسمت‎‎ها است. داستان پایانی باز دارد و سرگردانی حامد وارد مرحله جدیدی می‎شود و به نوعی مخاطب را متوجه انتخاب‎‎های پیش‎رویش در زندگی می‎کند. اما کم نیستند کسانی‎که افق سبک زندگی خود را ناآگاهانه انتخاب کرده‎اند. مانند استاد حامد که حاضر است حتی به ته چاه غرب برود، چون در این کار هم آن‎‎ها تجربه بیشتری از ما دارند: «استاد انگار که حرفی تکراری شنیده باشد، سریع گفت: اگه اونا خودشون رو انداختن تو چاه، من هم خودم رو می‎اندازم. می‎دونین چرا؟ چون اونا 400 سال از ما جلوترن... چون اونا برای همین کارشون هم کلی دلیل و برنامه‎ریزی دارن. اگه اونا الان ته چاهن و ما با این وضعیت‎مون سر چاهیم، من ترجیح می‎دم ته چاه باشم. چند نفری خندیدند.»