وقتی ورزش در مسیری انحرافی می‎افتد

ابزاری در چنگال جدایی‎طلبان/ تورج عاطف

جمله‎ای است مشهور که می‎گوید «در تاریخ نمی‎توان به عقب بازگشت» این حکایت در دنیای واقعیت می‎تواند حقیقت داشته باشد، اما باید گفته ویل دورانت مورخ شهیر را به‎خاطر سپرد که می‎گوید: «آن‎هایی که از تاریخ چیزی نمی‎دانند مجبور به تکرار آن وقایع هستند» این حکایت دورانت باعث می‎شود که در مورد بسیاری از مسائل اجتماعی، نگاهی به ریشه‎‎های تاریخی آن واقعه بیفکنیم. سال‎ها است که از ورزش سیاسی و یا سیاست ورزشی سخن‎‎های بسیار گفته‎اند و معاملات سیاسی باعث شده است که از ورزش به‎عنوان ابزاری استفاده شود که گاهی برای این اهداف سیاسی مثبت بوده و ورزش را چون بال‎های فرشتگان سعادت در آورده و گاهي هم ورزش چون آتشی ملتی را سوزانده است.

بحث استفاده ابزاری از ورزش در راه سیاست جدایی‎طلبی ریشه‎ای تاریخی دارد. شاید باید گفت نخستین‎بار گلادیاتور‎های روزگار رومیان که تحت عنوان ورزش به‎جان هم می‎افتادند، ناگهان تمامی تمرین‎ها و امکاناتی را که برای ورزش کردن و مبارزه نمایشی آن‎ها تدارک دیده شده بود، در جهت شورشی همه‎گیر استفاده کرده و نغمه جدایی‎طلبی از اربابان زورگوی خود را زدند. در تاریخ آمده است که گلادیاتورها با قیامی تحت لوای آزادی و جدایی‎طلبی از حکومت روم برای نخستین‎بار این مسأله را به نمایش گذاشتند و چنین حکایتی بار‎ها در پهنه تاریخ تکرار شد.

شاید به‎عنوان نمونه دیگری از این نوع طرز فکر باید به دهه‎‎های 20 تا 40 قرن گذشته میلادی در آلمان اشاره داشت، در آن سال‎ها و پس از شکست آلمانی‎ها در جنگ جهانی اول (1914 - 1918) جامعه آلمان آن روزگار، به‎شدت متأثر از شکست به جوانکی اتریشی‎تبار اعتماد کرد که نامی جز آدولف هیتلر نداشت. هیتلر برای آن‎که بتواند اعتماد اطرافیانش را جلب کند و موقعیتی در آلمان به‎دست آورد، از بازگشت به دوران پرافتخار امپراطوری پروس سخن می‎گفت. در آن روزگار این حس ناسیونالیستی ظاهری که بعد‎ها به نژادپرستی تبدیل و پایه‎گذار نازیسم شد، برای بسیاری معنای اوج و شکوه و ثروت داشت. در تاریخ آمده که خیلی راحت در کشور اتریش، پرچم‎های آن دیار تبدیل به پرچم‎های سرخ با صلیب شکسته شد و آلمان خیلی راحت توانست به اولین فتح خود یعنی اشغال کشور اتریش موفق شود و حمله خود برای اشغال و تصرف کشورهایی چون لهستان و چکسلواکی را آغاز کند و به‎راحتی آن سرزمین‎‎ها را نیز فتح کند. سیاست هیتلر در آن روزگار این بود که نخست تمایلات وطن‎پرستانه افراطی را گسترش داده و سپس آن را به طرف نژادپرستی سوق می‎داد.

در بین تصاویر بر جای مانده از بازی‎‎های جام جهانی 1934 که در ایتالیا و در اوج حکومت موسیلینی برگزار شد، تصویری مشهور وجود دارد که در آن بازیکنان تیم ملی فوتبال ایتالیا، با سلام فاشیستی بازی‎ها را شروع کردند و عملا هویت ملی خود را از یاد برده و همانند ارباب‎شان اسیر خواسته ارباب بزرگ‎تر، یعنی هیتلر، شدند. از دیگر وقایع مهم آن سال بازی رده‎بندی جام جهانی بود که بین آلمان و اتریش برگزار شد و بسیاری معتقدند که تیم ملی اتریش، به‎راحتی مقام سومی را به آلمانی‎ها بخشید. در سال 1938 تبلیغات هیتلر که به اشغال اتریش انجامیده بود، باعث شد که تیم ملی آلمان در فرانسه، با بازیکنان اتریشی وارد بازی‎ها شود و عملا اتریشی‎ها شانس خود را از حضور در آن مسابقات از دست دادند. حکایت پروس بزرگ نه‎تنها از یاد رفت، بلکه تنها آلمان هیتلری بود که تحت لوای فوتبال، سعی داشت که قدرت خود را دیکته کند؛ اما این حکایت آلمانی‎ها سرانجام خوبی نداشت و منجر به بروز جنگ جهانی دیگر و البته شکست دیگری برای آن‎ها شد.

جام جهانی بعدی (1954) در حالی برگزار شد که نه‎تنها آلمان بزرگی وجود نداشت، بلکه خود آلمان هم به دو پاره تقسیم شده بود. در دهه 90 میلادی و با فروپاشی دیوار برلین و به قولی دیوار آهنین جنگ سرد و تقسیم کشور‎های بزرگی چون چکسلواکی به دو کشور چک و اسلواکی و یا یوگسلاوی به مقدونیه، صربستان، کرواسی، مونته‎نگرو و بوسنی و هرزه‎گوین و یا اتحاد جماهیر شوروی به کشور‎های کوچک هم‎تیمی‎‎های یک کشور بزرگ به‎راحتی در تیم‎های مختلف به مصاف هم رفتند و نشان دادند که تا چه حد تبلیغات جدایی‎طلبی که در طی سال‎ها بر روی اذهان ملل تحت سلطه بلوک شرق توسط جهان غرب صورت می‎گرفته، بر آن‎ها تأثیرگذار بوده است. تیم‎های جدید در کشور‎های تازه تأسیس به‎راحتی تشکیل شدند و حتی دارای بازیکنان بسیار متعصب به کشور‎های خود بودند، اما برخی اوقات این تعصب‎ها خیلی زود رنگ می‎باخت و آن‎ها به بازیکنان سرگشته‎ای تبدیل شدند که چندین تیم ملی را تجربه کردند و کار به جایی رسید که فدراسیون‎‎های جهانی ورزشی، برای تغییر ملیت بازیکنان و حضور آن‎ها در تیم‎های کشورهای دیگر، قوانین سختی را تصویب کردند.

این نوع فرهنگ جدایی‎طلبی نشان از اندیشه‎هایی داشت که سال‎ها با برنامه صحیح بر روی ملت‎ها انجام می‎گرفت و صد البته در این میان، منافع بسیاری هم به تشدید این احساسات کمک می‎کند. هنوز مدت زیادی نیست که مدیر عامل اسبق تیم بارسلونا یعنی لاپورتا، اعلام کرده: «اگر ایالت کاتالان را یک کشور بدانیم، تیم بارسلونا ارتش آن است.» این اظهارنظر سال‎ها است که در اسپانیا وجود دارد که بسیاری از تیم‎ها به‎خاطر کشتاری که در زمان ژنرال فرانکو انجام شده، فوتبال را به‎عنوان عاملی برای مبارزه دانسته و احساسات جدایی‎طلبی در بین بسیاری از مدیران باشگاه‎ها وجود دارد؛ زیرا میدان‎های ورزشی، محلی برای جمع شدن مردمی با هیجانات کاذب بوده و پیروزی و شکست در این میدان‎ها، یک نتیجه یکسان گروهی را دارد. از این‎رو شاهد هستیم تیم‎هایی چون آتلتیکو بیلبائو که از ایالت جدایی‎طلب باسک و یا بارسلونا که از ایالت کاتالان می‎آیند از فوتبال و یا بسکتبال و هندبال به‎عنوان وسیله‎ای برای ابراز خواسته‎‎های جدایی‎طلبانه استفاده می‎کنند.

در روزهایی که تیم ملی اسپانیا در مسابقات جام ملت‎های اروپا 2008 و جام جهانی 2010 و با استفاده از ستارگان بارسلونا به قهرمانی رسید، بسیاری از بازیکنان این تیم با پرچم‎های ایالت کاتالان جشن قهرمانی گرفته و حتی بسیاری از افراطی‎‎های آن دیار اعلام کردند که این ایالت کاتالان و نه اسپانیا است که قهرمان این دو جام معتبر جهانی شده است. البته این قصه تنها مربوط به منطقه اروپا نیست. سرزمین‎‎های آسیایی و ایران هم از تهدید حکایت‎های جدایی‎طلبانه در امان نیست. باید با کمال شادمانی گفت بعد از بحرین که با بی‎لیاقتی رژیم پهلوی و فشار استعمار انگلستان از ایران جدا شد، دیگر اقلیمی از این خاک مقدس از ما جدا نشده است؛ اما به‎علت پراکندگی نژاد و زبان و فرهنگ‎های گوناگون چون فرهنگ‎‎های ترک، بلوچ، کرد، لر، عرب و ارامنه و حضور مسالمت‎آمیز این جمیعت‎ها در کنار یکدیگر در خاک ایران زمین، عاملی بوده که بسیاری به طمع منافع خود، بخواهند با تز پلید «تفرقه بیفکن و حکومت کن» بخش‎هایی از خاک میهن عزیزمان را جدا سازند.

در سال‎های اولیه قرن معاصر خورشیدی و هم‎زمان با حمله قوای روس و انگلیس به ایران، از شمال و جنوب، حکایت‎های جدایی‎طلبانه به‎شدت در ایران رشد کرد و عناصر دست نشانده انگلیس چون شیخ خزعل در خوزستان و یا عامل سر سپرده روس‎ها چون جعفر پیشه‎وری در آذربایجان، با بیان مباحث نژادی و جدایی عرب و عجم و جنگ ترک و فارس سعی در جدایی استان‎های خوزستان و آذربایجان از ایران داشتند و با بیان این‎که باید با هم‎زبانان و هم نژاد‎های خود پیوند زنیم و از بیگانگان جدا شویم باعث ریختن خون‎ها و تهدید تمامیت ارضی کشور عزیزمان شدند.

سال‎ها از آن تاریخ گذشت، اما استعمار و افکار پلیدی که درصدد نابود کردن کشور‎ها بوده و هستند، همچنان ادامه دارند. سال‎ها پیش افرادی چون کاندولیسا رایس، وزیر امور خارجه جرج بوش پسر، طرح شوم خاورمیانه بزرگ را کلید زد و ایده آن‎ها این بود که با کوچک کردن کشور‎های بزرگ، بسیار راحت‎تر می‎توان آن‎ها را کنترل و از اسراییل محافظت کرد و می‎توان دست به همان کاری زد که با کشور‎های بلوک شرق در اوایل دهه 90 انجام شد و از دل آن کشور‎هاي زیاد، اما با وسعت کم بیرون آمدند و در نتیجه در اروپا نمی‎توانستند تهدیدی برای منافع غرب باشند.

برای آن‎که بتوان این کشور‎ها را کوچک کرد، باید ریشه‎‎های محلی را قوی‎تر از ملی ساخته و اختلافات فرهنگی و نژادی و زبانی و مذهبی را گسترش داد تا بتوان زمینه‎‎های جدایی‎طلبی را گسترش داد و آمادگی کشور‎ها را برای کوچک‎تر شدن مهیا کرد. این نوع طرز تفکر همان اندیشه‎ای است که باعث شد اروپا در اوایل سال‎های دهه 90 یکی از خون‎بارترین نبردها را در خاک یوگسلاوی تحمل کند و حکایت کشتار باعث جنگ بین صرب‎ها و بوسنی‎ها شده و سرانجام آن کشور بزرگ و متحدی که بزرگ مردی چون مارشال تیتو ساخته بود، تبدیل به چند کشور کوچک‎تر شود.

تحریک احساسات عمومی راه‎کارهای گوناگونی دارد که می‎تواند به‎صورت‎های مختلف نمود پیدا کند. گاهی چند نفری به‎صورت آگاهانه و یا جاهلانه در رسانه‎هایی حضور پیدا کرده و با چاپ مقاله و کاریکاتور به‎راحتی قومیتی در یک کشور را متأثر می‎کنند و یا با استفاده از لهجه برای ایجاد طنز در فیلم‎ها و سریال‎ها و یا ساختن لطیفه برای اقوام، موجب تحریک قشری از یک ملت می‎شوند و این یکی از ترفندها برای به‎وجود آوردن احساسات جدایی‎طلبانه است که متأسفانه در کشور ما نیز وجود داشته و همچنان هم ادامه دارد. حکایت‎های زیر نمونه‎هایی از استفاده ابزاری از ورزش برای گسترش جدایی‎طلبی از سوی بیگانگان و به‎دلیل نیات شوم آن‎هاست.

تیم تراکتورسازی تبریز یکی از ریشه‎دار‎ترین تیم‎های این دیار است. سرزمین آذربایجان فرزندان زیادی برای خدمت به ایران معرفی کرده است و بسیاری از قهرمانان و پهلوانان آذری‎تبار فوتبال ما، از این تیم بسیار محبوب شهر تبریز، به فوتبال ایران معرفی شده‎اند. سال‎ها پیش یک مهندس اهل رومانی به نام واسیلی گوجا که قرار بود برای خدمت در قسمت‎های فنی کارخانه تراکتور‎سازی مشغول شود، به ناگهان نقش بزرگی در فوتبال آذربایجان و خصوصا تبریز بازی کرد. تیم تراکتور‎سازی که نزدیک به 40 سال قدمت دارد و همواره از تیم‎های متوسط ایران در جام تخت جمشید بود. پس از انقلاب و با تعطیلی رقابت‎های سراسری فوتبال، در قالب منتخب آذربایجان در لیگ قدس آن روزگار، رقابت شانه به شانه‎ای با تیم‎های منتخب تهرانی و اصفهانی و خوزستانی داشتند و بروز جنگ تحمیلی باعث شد که قطب بازیکن‎سازی فوتبال از خوزستان به‎سوی آذربایجان و اصفهان برود. همین مسأله باعث شد که این مهندس فوتبال از جوانان آذری چون کریم باقری و برادران خطیبی و اسماعیل حلالی و علی باغمشیه و ستار همدانی و برادران دین‎محمدی، بازیکنان بزرگی بسازد.

حتی تراکتور‎سازی در رقابت‎های اولیه باشگاهی توانست به مقام سوم برسد، اما با پایان مأموریت گوجا در تبریز، تیم تراکتور‎سازی هم افت کرد و حتی به رده‎‎های پایین‎تر سقوط کرد و سال‎ها در لیگ دسته‎های پایین‎تر بازی می‎کرد. تراکتور‎سازی چند سالی سعی کرد که به لیگ برتر برسد، اما قوانین بسیار سخت صعود باعث شد که این امر به وقفه بیفتد و سال‎ها تراکتور‎سازی در انزوا بود و در ورزشگاه باغ شمال بازی می‎کرد و هیچ‎گاه نیاز نمی‎شد که این تیم بخواهد در ورزشگاه 100 هزار نفری یادگار امام (رحمت‎الله‎علیه) بازی کند؛ اما سرانجام سه سال پیش تراکتورسازی به لیگ برتر رسید و این حضور، شور و نشاط را به مردم این خطه داد.

تراکتور‎سازی پرشور و پرتماشاچی و با استفاده از یک سرمربی رسانه‎ای چون فراز کمالوند، پدیده‎ای در لیگ ما شد و مردم عاشق تبریز با عشق و شور وصف‎ناپذیری، برای فوتبال در بحران ما تجربه جدیدی از حضور تماشاچی را رقم زدند. سال اول حضور تراکتور‎سازی، در لیگ هشتم که به پایان رسید، خبر از تغییرات مدیریتی داده شد. تغییر مدیریت مدت زمانی طول کشید و باعث شد که حکایت «شایعه» بار دیگر مؤثر بیفتد، شایعاتی چون سرکوب تراکتورسازی و قوم ترک و عوامل خارجی برای این‎که آذری‎‎های ایران رشد نکنند، باز راه افتاد.

این روزها اما حکایت دیگری در میان است. در روزنامه حریت از کشور ترکیه می‎خوانیم که «تیم تراکتور‎سازی سیاسی‎ترین تیم ایران است»؛ این سخن در حالی است که برای بسیاری از ناظرین توجه رسانه‎‎های ترکیه به تیمی از ایران، چندان طبیعی نیست. از روزی که تیم تراکتور‎سازی در لیگ وارد شده و خصوصا اکنون که به لطف تحت پوشش سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بودن، می‎تواند بازیکنان سرباز چون احسان حاج صفی را به‎عنوان گذراندن دوره خدمت جذب کند و همین‎طور به مدد پشتوانه‎‎های مالی، نه‎تنها می‎تواند سرمربی گران‎قیمتی چون امیر قلعه‎نوعی را به خدمت بگیرد و تنی چند از ستارگان بزرگ فوتبال ایران را به تبریز بیاورد، دامنه طرفداری غیراصولی از این تیم را بیشتر می‎بینیم.

در بسیاری از سایت‎های هواداری این تیم شاهدیم که پرچم‎ها و نقشه‎‎های مجهولی وجود دارد، حتی شاهدیم در بسیاری از مواقع، به‎دلیل نوشتن مقاله‎‎هایی به زبان فارسی، به نویسنده حمله می‎شود و به او هشدار می‎دهند که حق ندارد به زبان غیرترکی از تراکتور‎سازی بگوید. حتی اظهارنظر‎های مضحکی چون تیم ملی آذربایجان جنوبی(!) را درباره تراکتورسازی می‎خوانیم که چیزی شبیه گفته عجیب لاپورتا در مورد بارسلونا است. سؤال این‎جاست که این طرفداری افراطی و با تمایلات جدایی‎طلبانه، به چه علت در زمان حضور تراکتور‎سازی در لیگ پایین‎تر وجود نداشت؟ این پرچم‎های آذربایجان و ترکیه، به چه علت امروز در ورزشگاهی که یکصد هزار تماشاچی تراکتورسازی حضور دارند، به یک‎باره نمایان می‎شوند؟ چه اتفاقی افتاده که از تراکتورسازی و مردم شریف آذربایجان این‎گونه می‎خواهند سوءاستفاده کنند؟ جواب به این سؤال‎ها ساده است؛ سیاستی که جدایی‎طلبی می‎خواهد، هرگز از عشق بزرگ مردم آذربایجان ایران ما نمی‎تواند ساده گذر کند، اما چه‎کار باید کرد:

1- به‎نظر می‎رسد در گام اول باید از خود شروع کنیم و نگذاریم به هیچ عنوان این تصور پیش آید که تفکری وجود دارد که نمی‎خواهد تراکتور‎سازی ایران پیشرفت کند. سرمایه‎گذاری مناسب تراکتور‎سازی و حضور این تیم در رده‎‎های بالای جدول رده‎بندی، نشانی از پیروی از این اندیشه درست است که قهرمانی تراکتور‎سازی، همانند قهرمانی استقلال و پرسپولیس تهران و سپاهان اصفهان و فولاد اهواز، قهرمانی یک تیم ایرانی است و هیچ فرقی بین تیم تراکتور‎سازی و دیگر تیم‎ها نیست و نباید باشد.

2- یک کار فرهنگی بزرگ لازم است و باید دلگیری‎‎های هموطنان آذری را رفع کرد. توهین و استهزا در رسانه‎ها باید متوقف شود. باید در فرهنگ عمومی این‎گونه برخورد با نژاد‎های شجاع و خدمت‎گذار این دیار پایان یابد. باید یاد بگیریم که به همه قوم‎های ایرانی احترام بگذاریم و زبان و لهجه نباید عاملی برای تفرقه شود.

3- امکانات برای تماشاچی آذربایجان مهیا شود. ورزشگاه یادگار امام تبریز باید درخور پذیرایی مردم نیک آذری باشد. باید مردم با اعصابی راحت بازی را تماشا کنند و پیاده‎روی طولانی و حضور در مکانی ناراحت جنگ روانی به‎وجود می‎آورد که عاملی برای تحریک شدن برای سر دادن هر شعاری، حتی از نوع پلید جدایی‎طلبانه است.

باید اذعان داشت که در برخی نقاط دیگر کشور مانند شهر‎های جنوبی نیز بعضا می‎توان شعار‎های جدایی‎طلبانه را روی سکو‎های ورزشگاه‎ها شنید، اما شدت آن در آذربایجان به‎مراتب بیشتر است. امید داریم مردم آذربایجان و دیگر نقاط مرزی ایران که زبان و نژاد متفاوتی نسبت به مرکزنشینان دارند، درک کنند که در تاریخ نمی‎توان به عقب بازگشت ولی باید از آن پند گرفت. نگذاریم بار دیگر آن شوم‎احوالی‎ها نصیب دیار ما شود