ناگفته‎‎های دکتر غلامعلی حدادعادل، رییس سابق مجلس شورای اسلامی، از دوران مجلس هفتم

گذر از طوفان به ساحل سلامت/ سیدمرتضی فاطمی - علی رجبی

دكترغلامعلی حداد عادل از چهره‎‎هایی است که نیاز به معرفی ندارد. رییس فرهنگستان زبان و ادب فارسی و ریاست آرام و خونسرد مجلس هفتم که او را با نطق‎‎های ادبی و شعرهایش می‎شناسند. در مجلس هشتم، بیش از پیش سکوت کرده و ترجیح داده است درباره گذشته کمتر سخن بگوید. تلاش زیادی کردیم تا به مناسبت پرونده بازخوانی عملکرد مجلس هفتم، بتوانیم از او وقت مصاحبه‎ای بگیریم و گوشه‎ای از ناگفته‎هایش را برای خوانندگان بیان کنیم. این مهم در یکی از روزهای میانی هفته و در ساعات پایانی شب، در دفتر کار او در مجموعه فرهنگستان‎‎ها حاصل شد. در این گفت‎وگوی صمیمانه، به توصیه ایشان، وارد بحث لوایح و طرح‎‎های مصوب مجلس نشدیم و ایشان با اهدای یک جلد کتاب که به امضای خودشان نیز رسیده بود، ما را به دریافت اطلاعات و آمار از داخل آن ارجاع داد. با این‎حال، این گفت‎وگو به فضای ابتدای مجلس هفتم، نحوه انتخاب شدن ایشان به ریاست مجلس، سیاست‎‎های حاکم بر مجلس هفتم و نحوه تعامل آن با دولت‎‎های سیدمحمد خاتمی و محمود احمدی‎نژاد تعلق داشت. در پایان نیز، دکتر حداد عادل به چند سؤال متفرقه ما درباره انتخابات پیش رو، وحدت اصول‎گرایان و برنامه‎‎های فرهنگی آنان برای مجلس نهم پاسخ داد و مصاحبه را با ذکر چند خاطره از مجلس هفتم به پایان رساند. آن‎چه در ادامه می‎خوانید، خلاصه‎ای از گفت‎وگوی طولانی ما با دکتر غلامعلی حدادعادل، رییس سابق مجلس شورای اسلامی است:



به‎عنوان اولین سؤال در باب نقد مجلس هفتم، قطعا باید به‎سراغ مجلس ششم و دوران اصلاحات برویم و موضوع شکل‎گیری مجلس هفتم را از آن‎جا ریشه‎یابی کنیم. به‎عنوان یک فعال سیاسی که در هر دو دوره قبل و بعد از چرخش قدرت در میان اکثریت و اقلیت، در مجلس حضور داشتید، تحلیل خود از آن شرایط را بیان بفرمایید.

انتخابات مجلس هفتم در پایان سال 82 و یک سال پس از دومین دوره انتخابات شورا‎های اسلامی شهر و روستا برگزار شد. آن انتخابات پس از حادثه دوم خرداد 76، حادثه بزرگی بود؛ چراکه اصلاح‎طلبان، بعد از پیروزی در انتخابات ریاست‎جمهوری دوره هفتم در سال 76، تا دومین دوره انتخابات شورا‎های اسلامی شهر و روستا پیروزی مطلق را از آن خود می‎دانستند و تصور می‎کردند که همیشه ملت به آن‎ها رأی خواهد داد. انتخابات دوره دوم شورا‎ها ضربه سنگینی برای اصلاح‎طلبان بود و به کلی نظم و نظام ذهنی و عملی آن‎ها را به هم ریخت؛ به‎طوری‎که بعد از آن، پیروزی‎‎های اصول‎گرایان رقم خورد. پیروزی اول، در انتخابات شورا‎های شهر در سراسر کشور بود و پیروزی دوم، پیروزی ائتلاف آبادگران در اکثر حوزه‎‎های انتخابی در انتخابات مجلس هفتم بود.

دومین دوره انتخابات شوراهای شهر و روستا، از آن جهت که ربطی به شورای نگهبان نداشت، بهانه رد صلاحیت را نیز از اصلاح‎طلبان گرفته بود؛ چراکه بر طبق قانون، نظارت بر انتخابات شورا‎های شهر با مجلس است. مجلس ششم و وزارت کشور هم در آن زمان متعلق به اصلاح‎طلبان بود. با این وصف، مردم به آن‎ها رأی ندادند. در تهران میزان مشارکت مردم هم پایین آمد. در انتخابات مجلس هفتم، تعداد زیادی خبرنگار، با این نیت که یا حوزه‎‎های رأی‎گیری خالی باشد یا بار دیگر پیروزی اصلاح‎طلبان تکرار شود و این خبر را پوشش بدهند، به ایران آمده بودند. البته هیچ‎یک از این دو احتمالی که غربی‎ها می‎دادند محقق نشد؛ چراکه هم مشارکت مردمی در مقایسه با انتخابات قبلی بیشتر بود، هم اصول‎گرایان به پیروزی قاطعی دست یافتند.

دلیل رویگردانی مردم از اصلاح‎طلبان به اصول‎گرایان چه بود؟

در واقع، مردم از این‎همه تنش و تشنج که در اصل دوره اصلاحات و حدفاصل سال‎های 76 تا 82 در کشور پدید آمد، خسته شده بودند. مخصوصا توده مردم متدین نگران انقلاب اسلامی بودند که به‎دست خودشان پا گرفته بود. وقتی مردم مجموع رفتار‎های اصلاح‎طلبان را در کنار هم گذاشتند، به این نتیجه رسیدند که باید حمایت خود از جریان اصلاحات را بردارند. مجلس هفتم در چنین شرایطی تشکیل شد و خبرنگاران خارجی با ناباوری نتایج انتخابات مجلس را به سرتاسر دنیا مخابره می‎کردند؛ چراکه آن‎ها فکر می‎کردند ایران در مسیری افتاده که موافق طبع غربی‎‎ها عمل خواهد کرد؛ حال آن‎که از رأی مردم در انتخابات مجلس، که مسیر دیگری را نشان می‎داد، حیرت‎زده بودند. خاطرم هست که خبرنگراران غربی به‎دنبال این بودند که بفهمند آبادگران چیست و کیست و حتی در ترجمه اصطلاح آبادگران نیز در مانده بودند! بنده فراموش نمی‎کنم مجموعه مصاحبه‎‎هایی را که بعد از اعلام نتایج داشتم و خود فصل مفصلی است.

این‎چنین شد که مجلس هفتم تشکیل شد و به تعبیر زیبای مقام معظم رهبری در دیدار با نمایندگان در خرداد 86، مجلس هفتم همانند نهالی بود که از دل سنگلاخی بیرون آمد. رهبر انقلاب در آن دیدار فرمودند: «این مجلس، از جهتی یک خصوصیتی دارد و آن این است که این ترکیب در یک فضای نامناسب رویید؛ مثل گیاه یا درختی که از میان سنگلاخ بروید. «ألا و إن الشجره البریه أصلب عودا و أبقی وقودا»؛ درختی که در میان سنگ می‎روید، هم محکمتر و استوارتر است و هم آن وقتی که او را تبدیل به آتش کردند، آتش ماندگارتری دارد و اثرش برای مدت‎ها می‎ماند؛ مجلس شما این‎گونه است.»

موضوعي که به‎نظر ما کمتر درباره آن صحبت شده، مربوط است به‎نحوه شکل‎گیری آبادگران و طراحی‎‎هایی که انجام گرفت تا از دل مجلس ششم، مجلس هفتم بیرون بیاید. دوست داریم از زبان خود شما به‎عنوان یکی از مؤثرین آن اتفاقات درباره آن وقایع بشنویم. آبادگران برای آن‎که بتواند مرحله به مرحله در انتخابات شورا‎های شهر دوم، مجلس هفتم و نهایتا ریاست‎جمهوری نهم پیروز شود چه راهی را طی کرد؟

اندکی بعد از خرداد 76، اصول‎گرایان و نیرو‎های معتقد به انقلاب کم‎کم توانستند خودشان را پیدا کنند و از آن ضربه اولیه‎ای که خورده بودند، فاصله بگیرند تا بتوانند برای آینده تصمیم بگیرند. در خرداد 79، از فهرست 30 نفره جریانی که بعد‎ها به‎عنوان اصول‎گرایان مطرح شد، فقط یک نفر وارد مجلس شد، که آن یک نفر هم بنده بودم. درباره کم و کیف آن اتفاقات هم که با فراز و فرود‎هایی همراه بود، نکات زیادی وجود دارد. اجمالا آن چیزی که باید گفت این است که در آن زمان، اصلاح‎طلبان سرمست از پیروزی بودند؛ به‎طوری‎که پس از کش و قوس‎‎های فراوان، 5 ماه طول کشید تا اعتبارنامه من توسط مجلس ششم به تصویب برسد. داستان همین پنج ماه خودش به اندازه یک کتاب است که البته من فعلا وارد آن نمی‎شوم. نکته‎ای که در این‎جا می‎خواهم بگویم این است که از همان روز اول تشخیص دادم که وظیفه دارم اقلیت مجلس را که جمع اندکی در مجلس ششم باقی مانده بودند، دور هم جمع کنم. اول بار، آن‎جا بود که در زبان سیاسی پس از انقلاب، اصطلاح فراکسیون اقلیت را برای خود به‎کار بردیم و این عنوان هم عنوانی حساب شده بود. در طول چهار سال در مجلس ششم به‎عنوان یک اقلیت فعال یا به قول آقای خاتمی اقلیت نجیب، در مقابل اکثریت مجلس ششم ایستادیم. بنده بدون آن‎که از قبل پیش‎بینی کرده باشم بار سنگین این فراکسیون بر دوشم افتاد و در هرچهار سال مسئول فراکسیون اقلیت بودم. ماجرای مجلس ششم طولانی است و من قصد وارد شدن به آن را ندارم؛ ولی از همان دوران بعد از انتخابات مجلس ششم در اواخر سال 78، بیرون از مجلس، جمعی از اصول‎گرایان جلسات منظمی داشتند و این جمع با بهره‎گیری از تجربیات گذشته، برای آینده برنامه‎ریزی می‎کرد. من در همه آن جلسات نبودم. جلسات هم متعدد بود و هم در لایه‎‎های مختلف، ولی پیروزی بزرگ ما در انتخابات شورا‎های دوم از نتایج همین جلسات بود.

چند تن از افراد مؤثر در آن جلسات هماهنگی را اسم می‎برید؟

آقای حسین فدایی و آقای دکتر توکلی و جمعی دیگر از دوستان جزو تأثیرگذاران آن جلسات منظم و برنامه ریزی‎‎هایی که انجام شد، بودند. از جبهه پیروان خط امام و رهبری هم افرادی بودند.

وضعیت این گروه و تأثیر آن در مجلس چگونه بود؟

ما در مجلس، در خط مقدم جبهه مواجهه با اصلاح‎طلبان، به انجام وظایف مجلسی خود ادامه می‎دادیم و در بیرون هم همین دوستان ما را پشتیبانی می‎کردند و برنامه‎ریزی داشتند. نتایج این کار درونی در مجلس و کار در بیرون مجلس، این شد که در قدم اول در شورا‎های شهر پیروز شدیم و در قدم دوم نیز در انتخابات مجلس هفتم به پیروزی رسیدیم. البته در این فاصله هم شورای شهر که تشکیل شد، آقاي احمدي‌نژاد به‎سمت شهرداری تهران منصوب کرد. این اقدام و حضور ایشان در شهرداری، اصلاح‎طلبان را عصبانی کرده بود. ما هم سعی می‎کردیم خدمات شهرداری در دوره ایشان را به رخ اصلاح‎طلبان بکشیم و در واقع از این طریق، نمونه‎ای موفق از فعالیت اصول‎گرایان را در خدمت به مردم، ارائه کنیم. این سری اقدامات منجر به پیروزی آبادگران در مجلس هفتم شد.

به‎سراغ انتخابات مجلس هفتم و دوران بین اعلام نتایج و شروع مجلس برویم. چه اقداماتی در این فاصله انجام شد تا مجلس هفتمی که اعضای آن نیز مشخص شده بودند با قدرت بیشتری بتواند کار خود را آغاز کند؟ گویا بحث ریاست شما بر مجلس هفتم از همان موقع مطرح شده بود؟

بعد از اسفند ماه 82 که از پیروزی آبادگران در انتخابات مجلس هفتم مطمئن شدیم، با یک کار شبانه‎روزی، برنامه‎ریزی برای مجلس را شروع کردیم و خودمان را بر طبق آن به هفتم خرداد 83 رساندیم. یکی از کار‎هایی که در این مدت انجام شد، این بود که سازوکار‎هایی را برای برگزاری جلسات نمایندگانی که در حوزه‎‎های مختلف به جناح ما تعلق داشتند، طراحی کردیم تا به بحث و تبادل‎نظر درباره اولویت‎‎های مجلس بپردازند. کارگروه‎‎های متنوعی شکل گرفت که هر کدام موضوع خاصی را پی می‎گرفت از جمله یکی از کارگروه‌ها برای انتخاب رییس مجلس بود تا نمایندگان قبل از شروع کار مجلس، با هم به توافق برسند. در چند نوبت قبل از افتتاح مجلس هفتم، نمایندگان در تهران اجتماع کردند و این کارگروه خاص برای تعیین رییس آینده درباره دو، سه نفر بحث و بررسی کرد. در نهایت هم برای ریاست مجلس بنده و مرحوم آقای فاکر، به مرحله نهایی رسیدیم.

چون اصول‎گرایان یا همان آبادگران آن روز، بعد از سال‎ها تحمل فشار از سوی اصلاح‎طلبان پا به صحن مجلس گذاشته بودند، بدون آن‎که دچار اختلاف درونی بشوند، انتخابات هیأت‎رییسه را به‎نحو متینی به انجام رساندند و به قول معروف این هواپیما در صحن مجلس هفتم فرود آرامی داشت.