اين روزها كه كمتر خبري از خط لوله انتقال گاز ايران، پاكستان و هند موسوم به خط لوله صلح منتشر ميشود، بازار اخبار نقل و انتقالات گازي در مرزهاي شمالي كشور گرم است و اخبار مربوط به پروژه خط لوله گازي 12 ميليارد دلاري «نابوكو» در صدر خبرهاي حوزه انرژي جهان قرار گرفته است. سفر اخير غلامحسين نوذري وزير نفت جمهوري اسلامي ايران به آلمان و ابراز تمايل آمريكا و اتحاديه اروپا براي پيوستن ايران به اين طرح، همگي نشان از قوت گرفتن احتمال پيوستن ايران به اين پروژه عظيم گازي دارد. اين موضوع ضرورت آشنايي با نابوكو و فرصتهاي اقتصادي و سياسي پيشروي ايران را دوچندان ميكند.
نابوكو چيست؟
بحث انتقال گاز خاورميانه و حوزه درياي خزر به اروپا از سالهاي پاياني قرن بيستم همواره مطرح بوده است، اما پس از قدرت گرفتن مجدد روسيه و بهويژه در دو سال اخير كه اختلاف با اوكراين بهانهاي براي بستن شيرهاي گاز صادراتي روسيه به اروپا و نمايش برتري اين كشور شد، اتحاديه اروپا - كه در حال حاضر 40 درصد از گاز مورد نياز خود را از روسيه خريداري ميكند - با جديت بيشتري بهدنبال منابع جايگزين و مطمئن براي تأمين انرژي قاره سبز افتاده است.
نابوكو در واقع نام يك شركت چندمليتي در حوزه صادرات گاز از طريق خط لوله است (Nabucco Gas Pipeline International GmbH) كه پروژه احداث خط لولهاي 3 هزار و 300 كيلومتري به همين نام را در دست اجرا دارد كه بر اساس اهداف اعلام شده قرار است گاز خاورميانه و درياي خزر را به اروپا منتقل كند. بر اساس توافق صورت گرفته در كنسرسيوم نابوكو 30 درصد از هزينه عمومي طرح از سوي سهامداران پروژه تأمين خواهد شد و از 70 درصد ديگر نيز يكسوم آن از سوي سازمانهاي صندوق هاي بينالمللي تأمين مالي و بخش باقي مانده آن نيز از طرف مراكز اعتباري صادراتي و بانكهاي تجاري تأمين مالي خواهد شد. لازم به ذكر است كه كنسرسيوم نابوكو با هدف انتقال انرژي اجرايي شده است و براساس توافقات صورت گرفته امنيت خط لوله برعهده كشورهاي عضو اتحاديه اروپا و كشورهاي تأمينكننده گاز طبيعي است.
عمليات اجرايي اين خط لوله كه ارزش آن بيش از 12 ميليارد دلار برآورد شده است، در دو فاز انجام خواهد شد كه فاز اول آن در سال ۲۰۱۱ و فاز دوم آن در سال ۲۰۱۴ آغاز ميگردد. پيشبيني ميشود در صورت آغاز پروژه در سال ۲۰۱۱، از سال ۲۰۱۴ نخستين مرحله از انتقال گاز از طريق لوله هاي نابوكو عملياتي خواهد شد.
حداكثر ظرفيت انتقال خط لوله نابوكو ۳۱ ميليارد مترمكعب گاز در سال (معادل روزانه 85 ميليون متر مكعب) خواهد بود كه از درياي خزر (آسياي ميانه) و خاورميانه به اروپا منتقل ميشود. تركيه با 2000 كيلومتر ميزبان بزرگترين بخش از اين خط لوله خواهد بود و روماني، بلغارستان، مجارستان و اتريش به ترتيب با 460، 400، 390 و 46 كيلومتر در مسير اين خط لوله قرار خواهند گرفت.
رقابت قاره سبز و امپراتوري روسيه
در حال حاضر بخش عمده گاز اتحاديه اروپا از طريق روسيه تأمين مي شود كه البته وجود برخي اختلافات در مسير ترانزيت گاز روسيه به اروپا مانند بحران اوكراين در زمستاني كه گذشت، مقامات سياسي - امنيتي اروپا و همچنين مديران شركتهاي تأمينكننده انرژي را برآن داشت تا وابستگي اتحاديه اروپا را به گاز روسيه در شرايط ايمنتري قرار دهند و براساس استراتژي ميانمدت و بلندمدت، منابع جايگزين و حتي پشتيبان براي تأمين گاز خود بيابند.
براساس مدل ارايه شده بهنظر ميرسد اتحاديه اروپا همراه با كاهش چشمگير منابع داخلي خود ضمن تغيير آرايش منابع تأمينكننده و تغيير ظرفيتها، چشمانداز استراتژيكي را براي منطقه خاورميانه و همچنين درياي خزر ترسيم كرده است. شايان ذكر است هماكنون قاره سبز به غير از روسيه از چهار منطقه اصلي مصر، آمريكاي لاتين، شمال اروپا و الجزاير و شمال و غرب آفريقا واردات گاز دارد كه با تغيير اين آرايش و افزوده شدن منطقه خزر و خاورميانه در قالب پروژه ناباكو قرار است تا سال 2030 بيش از 25 درصد گاز مورد نياز اروپا را اين مناطق تأمينكنند و عليرغم پيشبيني رشد مصرف گاز 60 درصدي اروپا تا سال 2030، سهم امپراطوري روسيه را از سطح 25 درصد افزايش ندهد.
همانگونه كه عنوان شد اتحاديه اروپا درصدد است به منظور كاستن وابستگي به روسيه، گاز حوزه درياي خزر، آسياي مركزي و خاورميانه را وارد بازار اروپا كند. از طرفي رشد مصرف گاز و قيمت آن طي سالهاي آينده دستخوش تغييرات چشمگيري در اروپا خواهد شد و از اينرو بسياري از مصرف كنندگان گاز اميدوارند با اجراي خط لوله نابوكو قيمت گاز در اروپا كاهش يابد و يا حداقل نرخ رشد قيمتي آن متوقف شود.
در حاليكه اتحاديه اروپا و روسيه در حال رقابت براي دستيابي به منابع گازي كشورهاي آسياي ميانه (ازبكستان، تركمنستان و قزاقستان) هستند، به نظر ميرسد روسيه از قدرت مالي و سياسي بيشتري برخوردار است؛ چراكه اعلام كرده حاضر است گاز كشورهاي آسياي ميانه را به قيمت بيشتري در برابر پيشنهاد اروپا بخرد و در صورت استنكاف آنها، كشورهاي دارنده ذخاير گازي حاشيه درياي خزر بايد منتظر روابط سياسي تيرهاي با همسايه شمالي باشند.
هرچند كارشناسان معتقدند حتي در صورت پيوستن اين كشورها به نابوكو، رفتارهاي آينده آنها و عمل به تعهد تأمين گاز نابوكو بدون تأثير از نفوذ روسيه قدرتمند نخواهد بود.
با اين همه اتحاديه اروپا اعلام كرده حاضر است در فاز صفر، بيش از 200 ميليون يورو در اين طرح سرمايهگذاري كند و پيرو آن، كشورهاي اروپايي مذاكرات خود را با دولت هاي آسياي ميانه به منظور انتقال گاز آنها آغاز كرده اند. شركت نابوكو نقش مستقيمي در اين مذاكرات ندارد چراكه اين شركت تنها مسئوليت حمل و انتقال گاز را برعهده گرفته است.
ايران و پازل نابوكو
حجم ذخاير گاز در دنيا كمي بيش از ۱۸۱ تريليون مترمكعب محاسبه شده كه سهم ايران از آن ۲۸ تريليون مترمكعب است. روسيه با سهم ۲۸ درصدي از ذخاير گازي جهان، ۲۳ درصد بازار دنيا را در اختيار دارد و نروژ با ميزان ذخاير ۴/۳ درصد سهم ۱۱ درصدي بازار و كانادا نيز با همان ميزان ذخاير نه درصد از سهم بازار را در اختيار دارد. در حاليكه ايران با سهم 5/15 درصدي از ذخاير گازي جهان، كمتر از يك درصد سهم بازار جهاني را در اختيار دارد. بنابراين پروژه نابوكو و نياز كشورهاي اروپايي به منابع گازي ايران، فرصت بينظيري براي جهش سهم ايران در بازار جهاني انرژي است.
«آندرياس پيئبالگس»، مسئول انرژي اتحاديه اروپا، اظهار داشته است: «طي 15 - 10 سال آينده نياز اروپا به واردات گاز تا بيش از 700 ميليارد مترمكعب افزايش مييابد، در حاليكه توليد گاز در اتحاديه اروپا تا يكصد ميليارد مترمكعب كاهش خواهد داشت و از اينرو نياز به گاز از جمله ايران زياد است.»
همچنين «راينهارد ميچك»، مديرعامل نابوكو، گفته است: «خط لوله ناباكو گاز طبيعي را از هر بازاري كه ذخاير كافي در اختيار داشته باشد، به بازارهاي اروپا منتقل خواهد كرد.
يكي از مهمترين اهداف اجراي اين پروژه، دسترسي به منابع متنوع گاز طبيعي است، بنابراين اروپا بهدنبال دستيابي به ذخاير گازي آذربايجان، ازبكستان، تركمنستان، قزاقستان، ايران و حتي عراق و مصر است.»
او همچنين اضافه كرده است: «ما از همه كشورها، از جمله از ايران، گاز خريداري خواهيم كرد. گاز ايران در مرزهاي تركيه به خط لوله نابوكو تحويل داده خواهد شد. البته اين مسئله به سياست آمريكا، اتحاديه اروپا و تركيه نيز بستگي خواهد داشت.»
همچنين مدير اجرايي شركت نفت و گاز مجارستان معتقد است، اگر ايران بهعنوان دومين دارنده ذخاير گازي جهان در اين پروژه سهيم باشد، ميتوان به تأمين دايمي گاز اين خط لوله مطمئن بود.
اما غلامحسين نوذري وزير نفت ايران در جريان سفر اخيرش به آلمان و در حاشيه مذاكرات خود با مقامات و شركتهاي مرتبط با صنعت انرژي اين كشور، ضمن قطعي دانستن نياز اروپا به منابع گازي ايران، جهت اجرايي شدن طرح نابوكو، اين پروژه را تنها مسير ممكن براي انتقال گاز ايران به اروپا ندانست و تلويحا از تلاشهاي ايران براي در نظر گرفتن مسيرهاي جايگزين در صورت حذف از نابوكو خبر داد: «نابوكو تنها يك گزينه است و پنج گزينه ديگر نيز براي انتقال گاز ايران وجود دارد. از جمله مسير ايران، عراق، سوريه، مديترانه و يونان.»
معادلات پنهان نابوكو
در روزهاي اخير اخباري مبني بر حمايت تلويحي آمريكا از پيوستن ايران به پروژه نابوكو منتشر گرديد كه در محافل سياسي تنها به تغيير رويكرد اوباما در قبال ايران پرداخته و سفر وزير نفت كشورمان به آلمان نيز در اين راستا ارزيابي گرديد؛ اما اين سكه روي ديگري نيز دارد.
در چند ماه گذشته، تركيه براي تسريع در روند تأمين گاز از كشورهاي آسياي ميانه به ارمنستان نزديك شده است. جمهوري آذربايجان كه همچنان در مسئله قرهباغ با ارمنستان اختلاف جدي دارد و مناطق مختلفي از خاك خود را تحت اشغال ارمنستان ميداند، براي آنكه بتواند نقشههاي تركيه و ارمنستان را بر هم بزند، به نزديكترين متحد ارمنستان يعني روسيه نزديك شده است تا شايد به دليل انگيزهاي كه روسها نيز در مخالفت با طرح نابوكو دارند، آنها را به مخالفت با عاديسازي مناسبات ايروان و آنكارا ترغيب كند. يكي از اقدامات اعتراضي آذربايجان اين بود كه در اجلاس تخصصي نابوكو كه به منظور هماهنگي امور اجرايي اين خط لوله در بلغارستان تشكيل شد، شركت نكرد. اين تحول عملا فضاي جديدي را ايجاد كرد، چراكه كل پروژه نابوكو وابسته به همكاري جمهوري آذربايجان و تركمنستان است و با قطع همكاري آذربايجان، طرح نابوكو در اجرا با مشكلات جدي مواجه خواهد شد.
آمريكاييها براي آنكه نارضايتي خود را از سياست جديد باكو نشان دهند، از حضور و مشاركت ايران در پروژه خط لوله نابوكو استقبال كردند. اين تغيير موضع آمريكا با دو هدف انجام شد، اول آنكه جمهوري آذربايجان تحت فشار قرار گيرد و متوجه اين مسئله باشد كه با ترديد نسبت به حضور در پروژه نابوكو، از مشاركت ايران استفاده خواهد شد. مقامات باكو بر اين مسئله واقفند كه با حضور ايران در اين پروژه عملا نيازي به حضور جمهوري آذربايجان نخواهد بود.
دوم آنكه آمريكا با تغيير موضع نسبت به حضور ايران در پروژه نابوكو درصدد است به ايران نشان دهد تغيير رويكرد اوباما شامل موارد اقتصادي و بازبيني تحريمها نيز ميشود. به اين ترتيب، كه در رويكرد جديد اين امكان وجود دارد تا حداقل بخشي از تحريمهاي ايران لغو شود.
ترازمنفي؛ پاشنه آشيل صادرات
با توجه به آمارهاي منتشر شده، در حال حاضر، تراز گازي كشور منفي است. به اين معني كه ميزان توليد گاز كمتر از ميزان كل مصارف خانگي و ميزان تعهدات صادراتي كشور است.
غلامحسين نوذري، وزير نفت، خرداد ماه سال گذشته در سخنراني خود در دومين همايش گاز ايران با اشاره به چالشهاي جدي پيشروي ايران در كسب سهم مناسب از بازار انرژي دنيا گفت:
«توليد ۱۳۰ ميليارد مترمكعب گاز در سال با شيوه فعلي مصرف آن در كشور و رشد ۱۱ درصدي آن باعث شده كه هرگونه سرمايهگذاري نيز در اين زمينه انجام شود، فاصله بين توليد و مصرف كاهش نخواهد يافت.» وي همچنين تأكيد كرد: «وقتي ما ميتوانيم صادرات گاز داشته باشيم و سهم ده درصدي از بازار دنيا را در اختيار بگيريم كه مصرف داخلي خود را مديريت كنيم. در حاليكه هماكنون شدت مصرف انرژي در ايران هشت برابر اروپا و ۱۷ برابر ژاپن است.»
بنابراين اگر قرار باشد ايران به پروژه نابوكو پيوسته و از اين فرصت طلايي بهرهبرداري نمايد، از يك طرف نيازمند توسعه سريعتر فازهاي پارس جنوبي و از طرف ديگر اصلاح الگوي مصرف داخلي كشور در تمام بخشهاي انرژيبر هستيم.
